षोडश ग्रन्थाः (महाप्रभु वल्लभाचार्य - पुष्टिमार्ग सिद्धान्त एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Shodasha Grantha of Mahaprabhu Vallabhacharya with Commentary
महाप्रभु वल्लभाचार्य द्वारा
भगवद्रूपं पश्येम, अक्षभिः अलौकिकनेत्रैः, भो यजत्राः सेवाकर्तारः ततो नीरांजनसमये
तनूभिः कोमलैः स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसः यदायुस्तदेव हितं भगवदर्थं व्यशेम समर्पयावः, याव-
ज्जीवं सेवां कुर्मः इत्यादिभिः सर्वोपि षडङ्गस्तुसेवाप्रकार उक्तः । स एव श्रीमदाचार्याणां
सिद्धान्तविनिश्चयः श्रुत्यर्थानंदसंदोहः श्रीव्रजाभरणदीक्षितैः कृतः । तत्र सेवाप्रकारो विस्तरेण
विवृतः । प्रकृतमनुसरामः। टीकायां कर्मणीति यथा 'अनुदिते सूर्ये जुहोति' 'उपस्थायार्कमुद्यन्त'
मित्यादि तथा सेवायां नास्ति, अत्र तु 'किमपि क्वाप्युपाहर्तुमिच्छत्युद्धा तद्गोपिकेश' इति
स्वेनैवोक्तम् । 'ण्य अवश्यके' इति सूत्रात् यद्यपि मानसी सेवा न जीवकृतिसाध्या, यथा
तत्फलं अलौकिकसामर्थ्यं भगवता दाने कृते सिध्यति, तथापि मूले कार्येति विधिवाक्येन
टीकायां अकरणे प्रत्यवायीभवतीति विवरणेन च श्रीमदाचार्यगोस्वामिभ्यां स्वशरणगतेभ्यो
वरत्वेन दत्तेति मम प्रतिभाति, मूले कृष्णसेवेति कृष्णसेवयोः समासेन कार्यकारणान्विय-
संबंधः सूचितः । श्लोकान्वयस्तु अहं श्रीमदाचार्यः हरिं नत्वा स्वसिद्धान्तविनिश्चयं
प्रवक्ष्यामि किं च तत् कृष्णसेवा सदा कार्या, तेन यथा कृष्णः फलात्मा, तथा कृष्णसेवापि
फलात्मिका । प्रतीकभवतारयन्ति प्रभवः एतदेवेति । एतदिति यदेकादशे श्रीकृष्णेनोद्धवं
प्रति द्वादशाध्याये रामेण सार्धमिति संदर्भे उक्तम्, प्रुङ्गतौ, प्रवणं गमनं, तस्मिन् प्रवणं
तत्प्रवणं चेतसः तत्प्रवणं तदेव सेवारूपं, चेत इति, चेतस्तत्प्रवणे यथा मणिच्छिद्रे
दोरकस्य प्रवणं तथा भगवदीयचेतसो भगवति तत्प्रसादोत्पादनानुकूलव्यापारे वा प्रवणं
यथा स स्वाधीनो भवेत्तथा करणं सेवा तत्सिद्धयै तनुवित्तजास्ति, ततः संसारदुःखस्य निवृत्ति-
र्ब्रह्मबोधनं च भवतः, ......... 'विवक्ष्यामि त्वं मे भक्तः सुहृत् सखेति दुर्लभत्वं प्रतिज्ञाय
द्वितीयपादविवरणमवतारयन्ति श्रीगोकुलनाथा मानथायत्वं ? । यद्वा फलमत उपपत्तेरित्यारभ्य
भाष्यकर्तृत्वेनाचार्यत्वं, अत एवास्मिन् मार्गे आचार्यद्वयम्, उत्तरार्धमवतारयन्ति प्रभवः
एतादृशस्येत्यादि, टीकायां समस्तपदमिति तनुवित्तजेति समस्तं । तनुश्च वित्तं च तनुवित्ते
ताभ्यां जाता कृता स्वतः प्रादुर्भूता वा तनुवित्तजा । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वात् तनुजा वित्तजा च,
तत्सिद्धौ, ते इति संसारनिवृत्तिर्ब्रह्मबोधनं, वस्तुस्वभावादिति मानसीपूर्वरूपवस्तुस्वभावात् ,
मानसीसेवासिद्धयै तनुवित्तजा, सृष्टिः दैवी आसुरी च पुष्टिं कायेनेति वाक्याद् दैवी तनुजा,
वित्तं माया तदुद्भूता आसुरी, उभे मानसी सेवार्थके दैवी सेवा कर्त्री, द्वितीया तद्रूपज्ञा-
पिका । तृतीयश्लोकमवतारयन्ति प्रभवः इदमेवेति, इदमित्यक्षरं ब्रह्म, परं ब्रह्मेति पुरुषोत्तम
इति अत्रेति अक्षरब्रह्मेति, भेदकमिति पुरुषोत्तमाद्भेदकम् , एते हीति 'सच्चिदानंदा इति, तदा-
त्मक इति अक्षरब्रह्मात्मकः, प्रपञ्चेति श्रीभागवते प्रपञ्चवर्णनं कृत्वा एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मणः
परमात्मन' इत्युपसंहारात् , एकरूपत्वेनेति 'अतःपरं यन्महतो महान्तं यदेकमव्यक्तमनं-
तरूपं । विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् परात्परं नान्यदणीयसो हि' परात् परम्, श्रुतिप्र-
तिपाद्यत्वेनेति । सर्वे वेदा यत् पदमामनंतीति, ज्ञान्युपास्यत्वेनेति । ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं
पर्युपासते । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः । क्लेशोधिकतरस्तेषामिति गीतावाक्येन
ज्ञान्युपास्यत्वमक्षरब्रह्मणः, तन्मुक्तिस्थानत्वेनेति । न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा
परिशिष्टम् ।
पश्यति कश्चनैनं । हृदा मनीषी मनसाभिक्लृप्तो य एवं विदुरमृतास्ते भवन्तीति श्रुत्या ज्ञानि-
मुक्तिस्थानत्वम् । पुरुषोत्तमाधिष्ठानत्वं तु तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणं । विष्णोर्धाम परं
साक्षात् इति तृतीयस्कन्धे एकादशाध्यायवाक्यात् । इत्यादिभिरित्यादिपदेन अपाणिपादो
जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः अणोरणीयान् महतो महीयान् करोत्यकर्तैव
निहंत्यहन्तेत्यादयः परिगृहीताः । इदमिति ब्रह्मणि विरोधाभावनं, ब्रह्मसूत्रभाष्य इति फलमत
उपपत्तेरित्यतः स्वकृते, अत्र सिद्धान्तमुक्तावलीविवरणे, एतद्भाष्यकरणानंतरमेतत्करणमिति
लक्ष्यते । श्लोकान्वयस्तु कृष्णस्तु हि निश्चयेन परं ब्रह्मास्ति, बृहत् सच्चिदानंदकमस्ति,
तद्धि द्विरूपमस्ति, एकं सर्वं स्यात् , एकं तस्माद् विलक्षणमपरमस्ति । स्वमते श्रुतिर्सं-
मतत्वनिरूपणार्थं परमतनिरूपणमित्याशयेनाग्रिममवतारयन्ति प्रभवः विरोधेति । विरोध-
परिहारस्तु भगवतः सर्वभवनसमर्थत्वेनाचिंत्यानन्तशक्तिमत्त्वेन वा । अत एव विरुद्धांश-
परित्यागात् प्रमाणं सर्वमेव हि विचारितं । सांख्यमतानुसारिणः प्रकृतिः कर्त्री, पुरुषस्तु
पुष्करपलाशवन्निर्लेप इति सिद्धान्तमाश्रित्य मायागुणकार्यं जगदिति वदन्ति, नैयायिकास्त-
र्किकाः, गौतमकणादाक्षचरणादयः, ते हि परमाणवो नित्या अन्यत् सर्वमीश्वरकार्यमप्य-
नित्यमिति वदन्ति, मीमांसकाः जैमिनिमतानुवर्तिनः, स्वभाववादिनः जगत् स्वभावत एव
भवति, न कोप्यस्य कर्तेति वदन्ति, वेदबाह्या जैनाः कौला वामाः शाक्ता इत्यादयः ।
श्लोकान्वयस्तु तत्र पूर्वस्मिन्नपरं वादिनः मायिकं सगुणं कार्यं स्वतंत्रं चेति नैकधा बहुधा
जगुः । स्वमतस्य सर्वमूर्धन्यत्वबोधनायाहुः मूले तदेवेति । ब्रह्मैवेति, एतत् परिदृश्यमानं
जगत्, प्रकारेण भवतीति वर्तते नतूपद्यते, नित्यत्वात् , यतो वेत्यादिश्रुतयस्तु आविर्भाव-
तिरोभावपराः, स्वमतेति प्रपञ्चो भगवत्कार्यस्तद्रूपो माययाभवत् इत्यादि रूपस्य, श्लोका-
न्वयस्तु तदेवैतत् इति स्पष्टं, अस्तीत्यध्याहारः, द्विरूपमपि च गङ्गावत् ज्ञेयं, सा
जलरूपिणीत्युत्तरेणान्वेति, सा गङ्गा जलरूपं शीलं यस्या एतादृश्येका आधिभौतिकी
प्रथमा । पूर्वमक्षरात्मकसैवेति परमतनिराकरणासंभवात् , सेवां कुर्वाणानां भोगमोक्षप्रदा-
ध्यात्मिकी द्वितीया, सा च यथा अक्षरं ब्रह्म पुरुषोत्तमाधिष्ठानं, यथाधिदैविकं गङ्गारूपा-
धिष्ठानं, यतः प्रसन्ना गङ्गा आधिदैविकी स्वं स्वामिनीरूपं निजभक्तेभ्यो दर्शयति, यथा
भगीरथाय प्रदर्शितं, तदुक्तं श्रीमद्भागवते नवमस्कन्धे नवमाध्याये 'दर्शयामास तं देवी
प्रसन्ना वरदास्मि ते' इत्यादिना, माहात्म्यमपि तत्रैव 'भगीरथः स राजर्षिः निन्ये भुवन-
पाविनीं । यत्र स्वपितॄणां देहा भस्मीभूताः स्म शेरते । रथेन वायुवेगेन प्रयांतमनुधावती ।
देशान् पुनन्ती निर्दग्धानासिञ्चत् । सगरात्मजान् यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदंडहता अपि ।
सगरात्मजा दिवं जग्मुः केवलं देहभस्मभिः । भस्मीभूतांगसंगेन स्वर्गयाताः सगरात्मजाः ।
किं पुनः श्रद्धया देवीं ये सेवन्ते धृतव्रताः ।
श्लोकान्वयस्तु सा जलरूपिणी मर्यादामार्गविधिना सेवां कुर्वतां नृणां माहात्म्य-
संयुता भक्तिमुक्तिदा तथा ब्रह्मापि बुध्यताम् ॥ ६ ॥
स्वतन्त्रः ।
श्रीकृष्णाय नमः । तस्मादिति । यस्मात् ज्ञानयुक्तस्य भक्तस्यात्मनि भगवदाविर्भावो
न बहिरितिलोकस्फूर्तिराहित्येन तदपरित्यागो । यद्वाद्धा प्रपन्नासक्तस्य तन्निष्ठतयैव तदसम्भ-
वस्तस्माद्धेतोर्यः श्रीकृष्णमार्गस्थः आविर्भूतसदानन्देन 'तस्मात्त्वम्' 'सर्वधर्मान्परित्यज्ये'त्या-
दिना प्रोक्तो मार्गो, गोपिका मनसि निधाय, '...पुष्टिमार्गस्तस्मिन् स्थितः सर्वलोकत उदासी-
नः स्वीयरूपतः स्वयमेव विमुक्तो, न तु ते स्वस्मान्मोचनीयाः, अभिसारिकाभिरिव व्याजेन ।
तथा सति सर्वथा सर्वपरित्यागाभावेन सर्वात्मभावो न भवेत् । एतादृश आत्मानन्दसमुद्रस्थं
बहिः स्वामिनीसंबंधिलीलासान्धिनिमग्नमितरस्फूर्तिरहितं कृष्णमेव तद्भावरूपमेव, न तु
स्वात्मनि स्वभावरूपं विचिन्तयेत्, विशेषेण लीलाविशिष्टतया भावयेत् । ननु लोकपरि-
त्यागाभावेपि कामिनीनामिव भजनसंभवात्किमर्थं स उक्त इति चेत् । तत्राहुः लोकार्थी
चेदिति । तदपरित्यागे यत्किञ्चित्संकोचसंभवेन तदर्थित्वमेव तादृशस्य भजने कामिनीनाम्,
मनःसत्त्वेप्यवसराप्राप्त्या क्लेशवत् क्लेशः स्यात् । ननु तथाप्यभिसरणादौ रसविशेषोस्तीति
किं क्लिष्टोपीति चेत्तत्राहुः क्लिष्टोपीति । क्लिष्टोपि चेद्भजेत्तदातिभजने लोकप्रसिद्ध्या
कामिनामिव लोकनाशः । अतो भजने प्रतिबन्धं संपाद्य वृथालोकानुरोधः पुष्टिमार्गीयैर्न
विधेयो, रसस्वरूपत्मकत्वात्सर्वात्मभावसिद्धौ विशेषत एव तत्सिद्धिरितिभावः । इति श्रीह-
रिदासोक्तः सिद्धान्तमुक्तावलीस्थतस्माच्छ्रीकृष्णमार्गस्थो लोकार्थीचेत्यत्र लेखः।
श्रीमद्-वल्लभाचार्य-महाप्रभु-विरचित-षोडश-ग्रन्थान्तर्गता-चतुर्थी
पुष्टि प्रवाह मर्यादा
चतसृष्टिीकाभिः समलंकृता
१. श्रीगोकुलनाथानां विवरणम्
२. श्रीरघुनाथानां विवरणम्
३. श्रीकल्याणरायाणां विवृतिः
४. श्रीपीताम्बराणां विवरणम्
श्रीमद्-वल्लभाचार्य-महाप्रभु-प्रवर्तित-शुद्धाद्वैत-सम्प्रदायस्य-सप्त-
पीठान्तर्गत-तृतीय-पीठाधिष्ठित-गोस्वामिश्री १००८
श्रीव्रजभूषणलालजी-महाराजश्रीत्येतैः प्रकाशिता.
वि. सं. २०३६ श्रीवल्लभाब्दाः ५०२
प्रकाशक :
गोस्वामीश्री १००८ श्रीव्रजभूषणलालजी महाराज
(तृतीय पीठाधीश्वरः कांकरोली-बडौदा)
बैठकमंदिर, केवडाबाग, बडौदा. गुजरात-३९०००१ भारत
साधारण संस्करण २००० प्रति
राज संस्करण १००० प्रति
श्रीवल्लभाब्दः ५०२
ग्रन्थ-परिचय लेखकः गोस्वामी श्याम मनोहर
मुद्रकः
स्टूडिओ बहार २३ ए, सेन्ट्रल चौपाटी बिल्डिंग, चौपाटी,
मुम्बई-४००००७
गोस्वामिश्री १००८ श्रीव्रजभूषणलालजी महाराज
इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है, यह एक रिक्त (कोरा) पृष्ठ है।
॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
॥ श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः ॥
ग्रन्थ-परिचय
कुछ विद्वानोंकी धारणा है कि प्रारम्भमें श्रीमहाप्रभु दैवी तथा आसुरी
जीवोंके भिन्न-भिन्न होनेके गीताप्रतिपादित सिद्धान्तको तो मान्य करते थे
पर दैवी जीवोंके अवान्तर भेद — पुष्टिजीव और मर्यादाजीव के भिन्न-भिन्न
होनेका सिद्धान्त श्रीमहाप्रभुने अपनी वयके उत्तरार्धमें स्थापित किया था.
अतएव पुष्टिप्रवाहमर्यादा ग्रन्थका रचनाकाल श्रीमहाप्रभुके अडैलमें स्थिर
निवासके समयके आसपास निर्धारित किया जाता है.
इस विषयमें यह दृष्टव्य है कि निबन्धका शास्त्रार्थप्रकरण श्रीमहाप्रभुकी
प्रथम रचना है यह तो प्रायः सर्वमान्य है. इस ग्रन्थकी कारिका ४५-५२ के
अवलोकन करनेसे यह स्पष्ट हो जाता है कि निबन्धके रचनाकालमें भी पुष्टिजीव
मर्यादाजीव और प्रवाहजीवों के भिन्न-भिन्न होनेकी धारणा श्रीमहाप्रभुकी
दार्शनिक मान्यताओंमें स्थान ले चुकी थी. एतदर्थ कुछ शब्दप्रयोगोंपर लक्ष्य-
पात अपेक्षित है.
यथा :
(१) तत्त्वसृष्टिप्रवृत्तानां देवानां मुक्तियोग्यता.(का.४६)
(२) ब्रह्मानन्दे प्रविष्टानामात्मनैव सुखप्रमा, संघातस्य विलीनत्वाद्,
भक्तानां तु विशेषतः, सर्वेन्द्रियैस्तथाचान्तःकरणैरात्मनापि हि
ब्रह्मभावात्तु भक्तानां गृह एव विशिष्यते (का. ५०-५१)
(३) तीर्थादावपि या मुक्तिः कदाचित् कस्यचिद् भवेत् कृष्णप्रसादयुक्तस्य
नान्यस्येति विनिश्चयः(का. ४७)
यहां स्पष्टतया मुक्तियोग्य जीवोंमें से किसीको ब्रह्मानन्द और किसीको
भजनानन्द मिलता है यह निश्चित हुआ है. मर्यादाविधिके अनुसार तीर्थ
आदिद्वारा जिन्हें मुक्ति मिलती है वह भी कृष्णकी मुक्तिदानकी इच्छापर
अवलम्बित है यह भी कहा गया है. इन कारिकाओंपर लिखे गये प्रकाशके
अध्ययन करनेपर भी मर्यादाजीव और पुष्टिजीवों के प्रभेदकी धारणा
स्फुट हो जाती है. यथा- "ये सात्त्विका दैव्यां सम्पदि जाता विध्युपजीविनः
सर्वदा तेषां मुक्तिर्भविष्यति" (प्रका. ४६) तथा "स्वतन्त्रभक्तानां तु
गोपिकादितुल्यानां सर्वेन्द्रियैस्तथान्तःकरणैः स्वरूपेण चानन्दानुभवः अतो
भक्तानां जीवन्मुक्त्यपेक्षया भगवत्कृपासहितगृहाश्रम एव विशिष्यते"
(प्रका. ५०-५१).
इन उद्धरणोंसे यह सिद्ध हो जाता है कि दैवीजीव तथा आसुरीजीव का
भेद और इसी तरह विध्युपजीवी मर्यादाजीव तथा स्वतन्त्र पुष्टिजीव का
अवान्तर प्रभेद भी श्रीमहाप्रभुको निबंधमें भी विवक्षित है ही. ऐसी स्थितिमें
इस पूर्वोक्त आधारपर ग्रन्थका रचनाकाल निर्णीत कर पाना कठिन है.
यह ग्रन्थ किस अवसरपर तथा किस अनुयायीके लिए लिखा गया था यह
पता नहीं चलता. इसके अलावा यह ग्रन्थ पूर्णतया उपलब्ध नहीं होता है.
यह ग्रंथके प्रारम्भमें की गयी प्रतिज्ञासे स्पष्ट हो जाता है. विभिन्न व्याख्याकार
भी इस वातका उल्लेख करते हैं.
सर्गभेद-कारणभेद, फलभेद, मार्ग या साधनभेद तथा जीवोंके स्वरूपा-
दिभेद के आधारपर पुष्टिमार्ग मर्यादामार्ग तथा प्रवाहमार्ग परस्पर भिन्न-भिन्न
हैं. यह श्रीमहाप्रभु इस ग्रन्थके द्वारा हमें समझाना चाहते हैं. उपलब्ध ग्रन्थके
पूर्ण न होनेके कारण यह कह पाना अब कठिन हैं कि इदमित्थतया श्रीमहा-
प्रभुने किस प्रकारसे पूर्वोक्त मार्गोंका पृथक्करण विश्लेषण एवम् वर्गीकरण
किया था. उपलब्ध अंशके अध्ययनसे तीन तरहकी सम्भावनायें प्रकट होती
है. यह सब समानन्यायकी सामान्य युक्तिपर की गयी सम्भावनायें है, जिनका
तुलनात्मक प्रामाण्य अन्य ग्रन्थोंमें श्रीमहाप्रभुके द्वारा इस विषयके बारेमें
किये गये विधानोंके साथ संवादपर अवलम्बित है.
प्रथम सम्भावित वर्गीकरण
जीव
दैवी आसुरी
मार्गाधिकृत चर्षणी चर्षणी मार्गाधिकृत
पुष्टि मर्यादा अज्ञ दुर्ज्ञ
शुद्ध मिश्र
पुष्टि मर्यादा प्रवाह
पुष्टि मर्यादा प्रवाह कुल: १०
द्वितीय सम्भावित वर्गीकरण
जीव
पुष्टि मर्यादा प्रवाह
शुद्ध मिश्र
पुष्टि मर्यादा प्रवाह पुष्टि मर्यादा प्रवाह पुष्टि मर्यादा प्रवाह
कुल: १०
तृतीय सम्भावित वर्गीकरण
जीव
पुष्टि मर्यादा प्रवाह
शुद्ध मिश्र शुद्ध मिश्र शुद्ध मिश्र
पुष्टि मर्यादा प्रवाह पुष्टि मर्यादा प्रवाह पुष्टि मर्यादा प्रवाह
कुल: १२
इनमें श्रीमहाप्रभुको अभिप्रेत वर्गीकरण कौन सा है यह केवल
पुष्टिप्रवाहमर्यादा ग्रन्थके आधारपर निर्विवाद निर्णीत नहीं हो पाता.
जीवोंके उपर्युक्त वर्गीकरणके अलावा मार्गभेद सर्गभेद एवम् फलभेद
के आधारपर अन्य विशेषताओंका भी निरूपण यहां श्रीमहाप्रभुको अभिप्रेत है.
१) मार्गभेद
पुष्टिमार्ग मर्यादामार्ग तथा प्रवाहमार्ग इन तीनों मार्गोंकी कुछ अपनी-
अपनी विशेषतायें हैं. तदनुसार ये तीनों मार्ग परस्पर भिन्न-भिन्न हैं. तत्तत्
मार्गोंमें जीवोंके स्वरूप, उनके देह, उनकी रुचि, उनके व्यवहार तथा अन्तमें
उन्हें मिलनेवाले फलके तारतम्यको दृष्टिगत करनेपर मार्गभेदको भलीभांति
समझा जा सकता है.
यह मार्गभेदकी धारणा शास्त्रीय प्रमाणोंपर अवलम्बित है. शास्त्रके अनु-
सार सारे लौकिक कर्मोंका उत्स कर्मकर्ता जीवके प्राकृत स्वभावमें तथा
लौकिक प्रयोजनोंकी पूर्तिके प्रयासमें निहित रहता है. वैदिक कर्मोंका अनुष्ठान
स्वभावसे प्राप्त नहीं होता. किन्तु शास्त्रीय आज्ञाओंके अनुसरण करनेकी
मनोवृत्तिसे प्राप्त होता है. फिर भी शास्त्रीय आज्ञायें स्त्री-पुरुष बालक-वृद्ध
या ब्राह्मण-शूद्र आदिके देह और उनसे सम्बन्धित विविध अभिमानों को लक्ष्यमें
रख दी गयी हैं. अतएव "त्रैगुण्यविषयाः वेदाः" कहा जाता है.
इन लौकिक तथा वैदिक कर्मोंसे ऊपर उठनेकी ज्ञानमार्गमें जैसी सन्यासकी
एक शास्त्रीय प्रक्रिया है, वैसी ही निर्गुण भक्तिमार्गीय सर्वसमर्पणकी भी
एक शास्त्रवर्णित प्रक्रिया है. इसी अलौकिक निर्गुणा भक्तिके प्रकारको
'पुष्टिमार्ग' कहा जाता है. गीतामें दैवी सृष्टिसे भिन्न एक आसुरी सृष्टि
दिखलायी गयी है वह प्रवाहमार्ग है. वेदोंमें वैदिक धर्मकी विभिन्न मर्यादाओं
के निरूपण मिलते ही हैं और वह मर्यादामार्ग है.
इससे सिद्ध होता है कि जैसे प्रवाहमार्ग और मर्यादामार्ग परस्पर भिन्न
हैं, वैसे ही इन दोनोंसे पुष्टिमार्ग भी एक भिन्न मार्ग ही है. सभी जीव अतः पुष्टि
मार्गीय नहीं माने जा सकते हैं. लौकिक या वैदिक सभी तरहकी कामनाओं
और प्रयोजनों से ऊपर उठकर जो जीवत्मा केवल भगवान्की ही भक्तिमें
परायण हो जाती हैं उन्हें प्रवाहमार्गीय या मर्यादामार्गीय नहीं गिना जा सकता
है. “आत्मभावित भगवान् जिस जीवपर अनुग्रह करते हैं वही जीव लोक-
वेदोंमें अपनी परिनिष्ठत बुद्धिसे छुटकारा पा सकता है” (भागवत) तथा “वेद-
तप-दान-याग आदि किसी भी साधनसे मेरा दर्शन इस तरह कर पाना शक्य
नहीं है, जैसा तुमने पाया है. अर्जुन ! यह तो केवल अनन्य भक्तिके कारण
ही मुझे इस तरह जाना जा सकता है, तत्त्वतः देखा जा सकता है और अन्त
में मुझमें प्रवेश भी पाया जा सकता है” (गीता) इन दो वचनोंसे क्रमशः
विशेष अनुग्रह और तज्जन्य भक्तिका सुस्पष्ट निरूपण हमें मिलता है. इस
तरह अन्यत्र भी ऐसी उत्कृष्ट भक्तिके निरूपणके बलपर उसके कारणभूत
अनुग्रह या पुष्टिमार्ग का अनुमान किया जा सकता है.
यहां यह शंका उठ सकती है कि मार्ग भिन्न-भिन्न नहीं मानने चाहिये
किन्तु इनमें उत्तरोत्तर उत्कृष्ट होनेके सोपानोंका सा सम्बन्ध मानना चाहिये
प्रवाहके सोपानसे उत्कृष्ट मर्यादाका सोपान है तथा सर्वोत्कृष्ट सोपान
निर्गुणावस्थाका है. यह शंका उचित नहीं है. क्योंकि श्रौत युक्ति तथा
ब्रह्मसूत्र दोनोंसे उक्त धारणा विपरीत है.
जैसे आसुरी जीव तथा दैवी जीवों का नित्यभेद श्रुतिसिद्ध है. उनके देह
तथा कर्मों की भिन्नता भी श्रुतियोंमें वर्णित है. इसी तरहसे दैवी जीवोंके
अन्तर्गत पुष्टिजीव और मर्यादाजीवों के स्वरूप देह तथा कर्मों में भी परस्पर
भिन्नता स्वीकारनी चाहिये. अतः पुष्टिमार्ग मर्यादामार्ग तथा प्रवाहमार्ग का
भेद प्रमाणसिद्ध ही है.
२) सर्गभेद
पुष्टिमार्ग मर्यादामार्ग तथा प्रवाहमार्ग के प्रमाणसिद्ध भेदके विचारके
बाद अब इन मार्गोंकी सृजनप्रक्रियाके भेदको भी समझ लेना चाहिये.
भगवान् स्वयम्के मनके द्वारा प्रवाहमार्गका सृजन प्रवर्तन तथा नियमन
करते हैं. अतः प्रवाहमार्गीय जीवोंके विशिष्ट स्वरूप देह तथा व्यवहार की
नियति केवल ब्रह्मकी इच्छापर ही निर्भर है. वैदिक मर्यादामार्गीय जीवोंके
विशिष्ट स्वरूप देह तथा व्यवहार का भगवान् वेदरूपा वाणीके द्वारा सृजन
प्रवर्तन तथा नियमन करते हैं. पुष्टिमार्गीय जीवोंके विशिष्ट स्वरूप देह तथा
व्यवहार का सृजन प्रवर्तन तथा नियमन श्रीकृष्ण अपने प्रकट आधिदैविक
स्वरूपके द्वारा करते हैं.
इस तरह इन मार्गोंमें सर्गभेद अथवा सृजनकी प्रक्रियामें भी भेद है.
३) फलभेद
प्रवाहमार्गीय जीवोंकी कामना एवम् आचरण के अनुकूल या प्रतिकूल
फल प्रभु स्वयम् अपनी इच्छानुसार निर्धारित करते हैं तथा उन्हें प्रदान करते
हैं. मर्यादामार्गीय जीवोंके वेदविहित धर्मार्थकामरूप पुरुषार्थोंके अनुष्ठानका
फल वेदादि शास्त्रोंमें निरूपित विविध मोक्षोंके रूपमें प्रभु देते हैं. पुष्टिमार्गीय
जीवोंके भजनानन्द-सम्बन्धी मनोरथोंकी पूर्ति श्रीकृष्ण अपने आधिदैविक
स्वरूपके द्वारा करते हैं.
"में उन आसुरी जीवोंको निरन्तर अशुभ योनिमें डालता रहता हूं"
(गीता). इस वचनके आधारपर निरन्तर अशुभ भवप्रवाहमें बहनेवाले प्रवाही
जीवोंसे मर्यादायार्गीय जीव तथा पुष्टिमार्गीय जीवों के फलको भिन्न
मानना पड़ता हे. क्योंकि इन्हें भवप्रवाहमे छुड़ाया जाता है तथा मोक्ष प्रदान
किया जाता है.
(क-१) पुष्टिमार्ग
इस तरह मार्गभेद सर्गभेद एवम् फलभेद के आधारपर पुष्टिमार्गीय
जीवोंको अन्य जीवोंसे भिन्न मानना ही चाहिये.
यह पुष्टिसृष्टि भगवान्के आधिदैविक स्वरूपकी सेवाके लिए ही प्रकट
की गयी हैं. अतः भगवत्सेवाके अतिरिक्त अन्यत्र किसी कर्म या प्रयोजन में
पुष्टिसृष्टिके जीवोंका तत्पर होना भगवानको अभिप्रेत नहीं है. बाह्य दृष्टिसे
पुष्टिमार्गीय जीवोंके स्वरूप देह स्वभाव एवम् व्यवहार तो सभी जीवोंके
समान ही प्रतीत होते हैं. परंतु अन्ततः आधिदैविक स्वरूपके भजनानन्दमें ही
इन पुष्टिजीवोंको आकर्षण और संतोष का अनुभव होगा. क्योंकि इनसे यही
काम प्रभु लेना चाहते हैं.
(क-२) पुष्टिसर्ग
इस पुष्टिसृष्टि के पुनः दो अवान्तर भेद होते है:
१) शुद्ध पुष्टिसृष्टि
२) मिश्र पुष्टिसृष्टि
मिश्र पुष्टिसृष्टिके तीन अवान्तर भेद होते हैं. यथा :
१) पुष्टि-पुष्टिसृष्टि
२) मर्यादा-पुष्टिसृष्टि
३.) प्रवाह-पुष्टिसृष्टि
१) पुष्टि-पुष्टिसृष्टिके जीव सर्वविध माहात्म्यज्ञानयुक्त तथा सुदृढ़
सर्वतोधिक स्नेहपूर्वक कृष्णसेवामें परायण होते हैं.
२) मर्यादा-पुष्टिसृष्टिके जीव भगवान् श्रीकृष्णकी लीलाकथाओंके द्वारा
भगवान्के गुणोंके प्रेमपूर्वक चिन्तन (श्रवण-स्मरण-कीर्तन) में परायण हो
जाते हैं.
३) प्रवाह-पुष्टिसृष्टिके जीवोंमें न तो भलीभांति माहात्म्यज्ञान ही होता
है और न उत्कट स्नेह ही. फिर भी कृष्णभजनके क्रियात्मक बाह्यरूपमें
इनकी रुचि एवम् तत्परता होती है.
मिश्र पुष्टिसृष्टिके इन तीनों प्रकारोंसे विलक्षण शुद्ध पुष्टिसृष्टिके जीव
होते हैं. इन्हें भगवान्के प्रति स्नेह किसी प्रमाणबलके आधारपर नही होता
किन्तु भगवान् इनके समक्ष स्वयम् प्रकट होकर अपने आधिदैविक स्वरूपके
प्रमेयबलसे इन्हें अपनी ओर आकृष्ट कर लेते हैं. इनका भगवान्के प्रति स्नेह
उत्कृष्ट सहज एवम् शुद्ध अर्थात् अन्य किसीभी भाव या प्रयोजन से अभि-
श्रित रहता है. यह अतिदुर्लभ प्रकारकी पुष्टिसृष्टि है.
(क-३) पुष्टिफल
पुष्टिमार्गीय जीवोंका साधन जैसे भगवान्की पुष्टि या अनुग्रह है वैसे ही
फल एकमात्र स्वयम् भगवान ही हैं.
तत्तद् भक्तोंके लिए गुण और स्वरूप के भेदोंके अनुसार जैसे-जैसे रूप
धारण कर भगवान् प्रकट होते हैं, उन-उन निजी भगवद्-रूपोंके साथ पुष्टि-
सृष्टिके विभिन्न जीवोंकी फलानुभूति सम्पन्न होती है. इन निजी भगवद्-
रूपोंसे अतिरिक्त अन्यत्र कहीं भी पुष्टिमार्गीय जीवकी आसक्ति जब भगवान्
देखते हैं तो शाप भी दिलवाते हैं. कभी-कभी इन्हें साहंकार देखकर भी
भगवान् शाप दिलवाते हैं. और तब ये पुष्टिजीव भूतलपर प्रकट होते हैं.
कभी-कभी भूतलपर पुष्टिमार्गको प्रकट करनेके लिए भी पुष्टिजीवोंको भूतल-
पर प्रकट किया जाता है, लोकमें आनेपर भी ये दैहिक रोगादिके उपद्रव
अथवा मानसिक पाषण्डता आदिके उपद्रवसे ग्रस्त नहीं हो जाते. इन महानु-
भावोंका भूतलपर प्राकट्य, चाहे शापवश भी क्यों न हो, होता है प्रायः
शुद्धताके लिए ही. भगवान् इन जीवोंके लिए अपने स्वरूप तथा अपनी लीला
में जैसा तारतम्य प्रकट करते हैं तदनुसार इन भक्तोंमें भी तारतम्य घटित
हो जाता है. लौकिक व्यवहारका निर्वाह तथा वैदिक कर्तव्योंका पालन ये
महानुभाव लोकमें बुद्धिभेद न पैदा हो जाये. एतदर्थ अर्थात् लोकसंग्रहार्थ ही
करते हैं. इनकी सहज तथा उत्कट रूचि तो अपनी वैष्णवताके निर्वाहमें ही
ही होती है—लौकिकता या वैदिकता के निर्वाहमें नहीं.
इस तरह पुष्टिजीवोंके मार्ग सर्ग एवम् फल का निरूपण सम्पूर्ण हुआ.
कभी-कभी इन पुष्टिमार्गीय जीवोंके साथ सदा-सर्वदा भटकते रहनेवाले
चर्षणी जीव भी सम्मिलित हो जाते हैं. अतः उनके स्वरूपका भी थोडा-बहुत
निरूपण यहां अप्रसंगोपात्त न होगा.
चर्षणी जीव
दैवी जीवोंके संगके कारण कुछ अदैवी जीवोंमें भी कभी-कभी तात्कालिक
रूपमें दैवी लक्षण दिखलायी देने लगते है. पर ये लक्षण उन जीवोंमें चिरस्थायी
नहीं होते. ऐसे जीवोंको 'चर्षणी जीव' कहा जाता है. चर्षणी प्रतिदिन नये-नये
मार्गोंपर भटकते रहते हैं—नये नये रंग बदलते रहते है. इनका अपना कोई
स्थायी रंग अथवा स्वभाव नहीं होता. जिनके साथ सम्मिलित हो जाते है,
उतने समयके लिए उनके गुण-धर्मोंको अपना लेते हैं. अपने नित्यनूतन बदलते
हुए रंगोंमें कुछ न कुछ तात्कालिक फल अथवा अनुभूतियां इन्हें होती रहती
हैं. दैवी जीवोंका संग पाकर दैवी शील प्रकट करते हैं तथा आसुरी जीवोंका संग
पाकर ये आसुरी शील प्रकट करते हैं. स्थिर ये कहीं भी नहीं हो पाते.
(ख—१) प्रवाहमार्ग
प्रवाहमार्गीय जीवोंके स्वरूप देह एवम् व्यवहार का अब निरूपण किया
जाता हैं.
सभी आसुरी सृष्टिके जीवोंको प्रवाहमार्गीय समझना चाहिये. गीतामें
इनका निरूपण—"इन्हें न उचित प्रवृत्तिका और न उचित निवृत्तिका ही
बोध होता है." कहकर किया गया हैं. प्रवाही जीवोंके दो अवान्तर भेद होते
हैं.
यथा :
१) अज्ञ प्रवाही जीव
२) दुर्ज्ञ प्रवाही जीव
१) आसुरी सृष्टिके जिन जीवोंका वर्णन भगवान्ने गीतामें किया हैं उन्हें
दुर्ज्ञ प्रवाही जीव समझना चाहिये.
२) इन दुर्ज्ञ प्रवाही जीवोंके संगवशात् प्रवाही स्वभाव या लक्षण प्रकट
करनेवाले जीवोंको 'अज्ञ प्रवाही जीव' कहा जाता है.
पुष्टि जीव जैसे प्रवाहमार्गीय कुलमें जन्मग्रहण करनेपर भी प्रवाह-
मार्गीय वातावरणमें अपना तालमेल नहीं बैठा पाता, ठीक उसी तरह प्रवाह-
मार्गीय जीव पुष्टिमार्गीय कुलमें भी जन्मग्रहण करले परन्तु पष्टिमार्गीय
वातावरणके साथ वह अपना तालमेल नहीं बैठा पायेगा... (यहांसे ग्रन्थ त्रुटित
हो जाता हैं.)
ग्रन्थके प्रारूपके अनुसार अधोलिखित विषयोंपर प्रकाश अपेक्षित हैं:
(ख--१) प्रवाहमार्गीय जीवोंके देह एवम् व्यवहार का निरूपण.
(ख--२) प्रवाहसर्ग
(ख--३) प्रवाहफल
(ग--१) मर्यादामार्ग
(ग--२) मर्यादासर्ग
(ग--३) मर्यादाफल
(घ) तथा उपसंहार
प्रस्तुत संस्करण वि. सं. १९८१ में प्रकाशित संस्करणका ऑफसेट
प्रॉसेस द्वारा पुनर्मुद्रित रूप है. उस संस्करण के सम्पादक तथा प्रकाशक श्रीमूल-
चंद्र तुलसीदास तेलीवाला तथा श्रीधीरजलाल व्रजदास सांकलिया महानुभा-
वोंका हम इस पुनर्मुद्रणावसरपर कृतज्ञताके साथ स्मरण करते हैं. इतिशम्.
S'RĪMAD VALLABHACHARYA
AND
HIS MISSION.
S'rīmad Vallabhacharya, the author of this little treatise 'Pushti-
Pravāha-Maryādā', was born on the 11th day of the dark half of
Chaitra, 1535 Samvat, (1479. A. D,) in the forest of Champa near
Raipur. His father was Lakshmaṇa Bhatta, and Yallammagaru was
his mother. He was a Telugu Brahmin studying the Taitiriya S'ākhā
of the Black Yajur-Veda. Vallabha's birth is shrouded in the mysteries
of the devotional beliefs of his followers, but one thing is certain that
his followers believed that he was commissioned by God to inaugurate
a great religious revival in India. From the writings of Vallabha
which are available now, we can say that this belief was shared by
himself also. It is not an uncommon phenomenon in India. Rama-
nuja, Madhva, Nimbarka, Chaitanya, and several other great teachers
did believe in their special messages to the world. Vallabha's ancestors
were Deekshitas, and were devoted to Krishna in the form of Gopāla.
The Swarūpa of Madana Mohanaji in the Seventh Pitha is the one
which came to him from his Sixth ancestor Yajna Narayana Bhatta.
It is possible that Vallabha's father Lakshamana Bhatta and his
ancestors were the Upāsakas of Gopāla according to the cult of Vishṇu-
swami. The early years of Vallabha were passed by him with his
father at Benares, where he is said to have mastered all the Vedas,
Six Dars anas, and all schools of Āstika and Nāstika thinkers. He
studied the S'aiva and Vaishṇava Āgamas. When Vallabha was
comparatively young, his father died. Vallabha wanted to study the
Vaishṇava systems of Madhva, Ramanuja, Nimbarka and others, and
seeing that they were not prevalent there, in order to have direct
knowledge, he is said to have proceeded to the south. Vallabha's
desire to go to the south of India was very natural. During that time
there was the powerful Hindu kingdom of Vijaya Nagar or Vidya-
Nagar, over which ruled the mighty monarch Krishnadeva-Raya,
himself a great Vaishṇava. During his time, it seems a convention
was held of the representatives of all the existing Sampradāyas. The
session seems to have been going on when Vallabha visited Vijaya-Nagar.
The main dispute seems to have been between Vyāsa Tirtha, the
Mādhva, and some representative of Mayavadins. It seems also clear
that the Dwaita philosophy of the Mādhvas could not hold its own
against the attacks of S'ānkaras. At this juncture Vallabha seems to
have baffled all by his great learning and powerful arguments. We
see no reason to doubt this fact. The author of a rcently discovered
work Vyāsa-Yoga-Charitam, from Vyāsa Raya Matha, does chronicle
the fact that Vallabhacharya was honoured by the king Krishṇadeva
Raya under the presidentship of the then famous Mādhva Swami
Vyasa Tirtha. Vallabha's position was peculiar. He accepted Adwaita
pure and simple without the interference of the Mayavada of S'ankara;
hence all the attacks advanced by Mādhvas and others against Advaita
lost their force as against him. His acceptance of ‘अद्वैतपूर्वकभक्ति’ disarmed
the opposition of both Vaishṇavas and S'ānkaras. The position taken
up by Vallabha was not altogether singular. We believe that Narayana
Bhatta, the author of the famous drama Veṇisanhara, was the follower
of a system of Philosophy which combined in itself the Pure Adwaita
of the Upanishads and the Bhakti Mārga. Whatever that may be,
it is certain that Vallabha made a very great impression on king
Krishnadeva, Vyasa-Tirtha and others who were present there. In
consequence of this session, the king performed a 'Kanakābhisheka' with
hundred Maunds of Gold. It is said that Vallabha did not accept this
gold and began to commence his travels. This abstinence on the
part of Vallabha added to the admiration of all those present for him.
Vyāsa Tirtha, the Madhva, actually requested him to be the head-priest
of his matha after him. Vyasa-Tirtha with king Krishna-deva again
approached Vallabha and presented him with a good many valuables.
From these presents Vallabha is said to have prepared a gold Mekhala
set with diamonds, rubies etc., and presented the same to S'ri Vitthala
in the Vitthala Swami Temple at Vijaya-Nagara. Ultimately, it appears,
Vallabha could not conscientiously accept the offer of Vyasa-Tirtha,
but from this time Vallabha came to be regarded as a great Acharya.
Before this, he seems to have met with great opposition from the
Mayavadi Pandits of Benares. In order to silence them for ever,
Vallabha wrote out a pamphlet in mixed verse and prose and affixed
the same to the doors of Kās'hi Vis'vanātha, with a challenge to
Benares Pandits to refute the same, if they could. One Upendra was
the leader of the opposition. It seems this discussion ended into
threats of personal violence, as a consequence of which Vallabha left
Benares and moved over to Adel on the opposite bank of the Ganges.
This work seems to have created a great stir in the world of Scholars
then living. One Ayyanna Dikshita actually mentions it by name in
his Vyasa-Tatparya-Nirṇaya. Ayyanna's seems to be a veiled attempt
to belittle the achievement of Vallabhacharya by propounding a
principle though novel, far from convincing, for finding out the
true view of Vyasa. It is would be rather hazardous to say that
the true view of Vyasa can be determined from the statement of the
opponents. Assuming however that it is so, the opponents mention
both Parinama and Vivarta as the view of Vyasa. Hence from the
statements of opponent Sankhyas and Naiyayikas it is impossible to
come to the conclusion that Vyasa teaches Vivarta alone in his
Brahma sūtras.
The last portion of his life was passed at Adel, where he finished
his works which were begun by him during his travels, and served Lord
Krishna with the love and devotion of Gopees, and founded his system
on it. At the age of 52 he left his Parnas'āla, joined the Sannyasa
Ās'rama and came to Benares. For a month he observed fast, and
for the last eight days he observed मौनव्रत, and on the 2nd day of the
bright half of Āshadha Samvat 1587, he left this world mid-day.
Vallabha married one Maha Lakshmi. By her he had two
sons, Gopinatha and Vitthales'wara. Gopinatha had one son named
Purushottama, after whom his line became extinct. Vitthales wara
lived over seventy years. He had seven sons. During his time the
Sampradaya flourished very considerably. Todarmal, Birbal, and
Ray Purushottam seem to have come under his influence. Akbar
also presented him with Gokula and Jatipura villages in Vraja. All the
present Maharajas are direct agnate descendants of Vitthales'wara.
While he was staying in the north of India, Vallabhacharya came
into contact with Kes'ava Kashmirin, the famous Nimbarka scholar,
and Chaitanya, the Bengal Saint. They were both Krishnopasakas,
and it seems from Sampradayika gathas that their relations were very
cordial. Kes'ava presented his pupil Madhava Bhatta Kashmirin to
Vallabha in Dakshina of भागवतकथाश्रवण. He became his devout
disciple, and during his whole life acted as the scribe of S'ri
Vallabha. It seems that during Madhava Bhatta's stay with him at
Adel, Vallabha composed his numerous works. During that interval
Vallabha wrote Purva Mīmānsā Bhashya, Brahma-Sūtra Bhashya,
Tattvadipa-Nibandha with his own commentary, Sūkshma tīka and
Subodhini on Srimad Bhagavata, and the sixteen Prakarana Granthas
giving in brief the essence of his views. It is really unfortunate that
only a fragment of his Purva Mimansā Bhashya is available now.
Aṇu Bhashya, as we have it now, is not wholly written by him.
Krishnāśraya. The country surrounding the holy rivers the Jamuna and
the Ganges was overrun by mahomedans. The kingdom of the great
Krishnadeva-Ray in whose court at Vijayanagar Vallabhacharya
gained distinction as one of the greatest Acharyas then living, was
under the perpetual terror of neighbouring mahomedan kingdoms of
the Bahamany dynasty, and its disruption appeared to him to be a
question of time. After the death of Krishnadev-Ray, such a time did
arrive, and during the regime of weaklings who succeeded Krishnadeva,
we find that the five mahomedan kings of the Bahamani Dynasty did
combine to overthrow the Hindu kingdom of Vijaya-Nagar, and they
actually succeeded in destroying the same in 1565 A. D. in the battle
of Talikota. This being the condition of India the very existence of the
Vedic civilisation seemed to Vallabhacharya to be in peril. Numerous
writers before him had painted the picture of Vedic religion in colours
which made it difficult, if not imposible, to be recognized. Even then,
after removing all the false colours and showing it in true perspective,
it was a great problem to put the same in practice in an acceptable
form, having regard to the disturbed state of society then existing in
India. Vallabhacharya seems to have devoted much anxious thought
to this problem. The problem before him was two-fold, first how he was
to present the true picture of Vedic religion, and secondly how he was
to save mankind, degenerated and distracted as it was, on the basis
of the same. These questions seem to have troubled him most.
He found it impossible to solve this problem through human agency.
It was in the moments of holy communion and devine inspiration, that
a mode of worship was revealed to Vallabha. Divine grace was the
essence of this mode of worship. Hence following ‘पोषणं तदनुग्रहः’ a
sentence in the Bhagavata, he named this mode as पुष्टिमार्ग.
The conception of this Pushti-Marga was based on a very broad
basis. Traivarṇikas and Non-Traivarṇikas, males and femals can equally
be Adhikari in this path. The position of the female was elevated
to an extent unknown to Vedic times. The conceptions of the Highest
Deity, human soul, universe etc. were accepted on the basis of the
Vedic doctrine of Brahmavāda, but the process of Sādhanā was based
purely on love generated by the singular grace of the Supreme Deity.
The Grace Divine was to act in inverse ratio of the individual’s attachment
to Veda and Loka. The lesser the attachment to Loka and Veda, the
deeper became the attachment to the Supreme Deity. Such love devoid
of Upadhi and Avadhi was the index of the Divine Grace. Without love
the mode of worship was not Sevā, but a Pūjā. Hence the first requisite