शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

४८ | शिवदृष्टिः | [ आ०-२

विजातीयम्¹, नापि समवायिकारणं सजातीयतयाविभागेन वा स्थितं,
निमित्तमात्रत्वे द्वैतापत्तिः², समवायित्वे³ तु क्षीरस्येव दध्युपादान-
कारणत्वे सति उपादानोपादेयोरेकप्रवाहरूपत्वेनाभिन्नयोगक्षेमता४
प्राप्ता, कालभेदेऽप्यन्यथातथात्वं⁵ न स्यात् । पटं प्रति तन्तूनामिव
वा समवायित्वे पश्यन्तीमध्यमयोस्तन्तुपटवदभिन्नात्मता⁶ भेदेना-
प्रथनात् ॥ ३६ ॥
ततश्च दोषमभिधाय द्वये⁷ पश्यन्तीत्वमप्यनुपपन्नमित्याह--
तथाप्यविद्यया⁸ योगः पश्यन्त्यात्मानमेव चेत् ।
अन्धमूकं जगद्बाह्ये सर्वमेव भविष्यति⁹ ॥ ४० ॥
इन्द्रियादेर्मनोवृत्तेः¹⁰ सर्वस्या एव लोपिता ।
पश्यन्त्या मध्यमया सहैकयोगक्षेमत्वेन ऐक्येन वा मध्यमाया
इवाविद्यायोगदोषः शुद्धताहानिः । अथ शुद्धैव पश्यन्ती यतो न भेदेनार्थान्
पश्यति अपि त्वात्मरूपान् ततो नाविद्यायोगदोषस्तस्या इति । एवं सति
मध्यमाया अपि तदभेदात्, तथात्वे बाह्ये भिन्नेऽर्थजाते अन्धमज्ञम्
अश्रवणाच्च उच्चाराद्यव्युत्पत्तेः मूकम्पि सर्वमेव जगत् भविष्यति¹¹

---

१ कार्येणासदृशम् । २ कार्यकारणयोः पृथक्स्थितत्वात् । ३
यत्कार्योत्पत्तौ नित्यमेव संबद्धं तत् समवायिकारणं-यथा घटोत्पत्तौ
मृत्तिका, दध्नि वा क्षीरम् । ४ स्वरूपेण स्थितियोगः, अर्थवत्तया स्थितिः
क्षेमः । ५ द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणः शब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यत इति शासनेनान्य-
थात्वं तथात्वं न स्यात्, क्षीराद्दध्नो नान्यथात्वं, नापि तथात्वमित्यर्थः ।
तथा पश्यन्त्या मध्यमाया नान्यथात्वं, नापि तथात्वमित्यर्थः । ६ तन्तु-
पटयोरुभयोरऽपि कार्योत्पत्तावपि न स्वरूपान्यथाभावोऽत्र । पूर्वत्र तु
कार्योत्पत्तौ स्वरूपान्यथाभावः परिणामभावेनास्त्येवेत्यनयोर्विशेषः । ७
द्वये-पूर्वोक्ते पक्षद्वयेऽपि । ८ तथापीति, समवायित्व इत्यर्थः । तथा च
पश्यन्त्याः शुद्धताहानिः । यदि च पश्यन्त्याः शुद्धत्वमेव, तर्हि तेनापि
प्रकारेण दोषमाह । ९ भवन्मताश्रयणे । १० प्रत्यक्षबाधामस्यार्थस्याह-
इन्द्रियादेरिति । ११ तदेवं पश्यन्तीमध्यमोभयमुख्यगौणभावेन संबन्धो योज्यः,
यदि चैक्ये पश्यन्तीमाहात्म्यमेव पोस्फुरीति, तर्ह्यविद्याकालुष्ये भेदप्रथाया-
मपि सर्वत्र तज्ज्योतिर्भावात् कथं व्यवहारोपपत्तिः । अथाविद्यामाहात्म्यान्न
पश्यन्ती स्वरूपमहो रूपा वरीवर्ति, किंतु मध्यमा, तत्पश्यन्त्याः स्वरूप-
प्रच्युतेर्न तथात्वमित्युभयथापि दोषाभ्युच्चयः ।