शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ३६
विमर्शानुभवेनैषा१ यथा वाक् प्रथमं श्रिता ।
लक्ष्यते बोधरूपेण न तथा चरणादिकम् ॥ १९ ॥
इति चेच्चर्च्यतां तावत्पश्यन्ती युज्यते यथा ।
सांख्यादिसिद्धान्तेषु रचना वाक्कर्मेन्द्रियमिति प्रणेतृसंबन्धि-
कल्पनामात्रमेतत्, न तु परमार्थसंवित्पर्यालोचनस्पर्शोऽस्ति । न च प्रक्रिया
परमार्थविचारेषु संबद्धतां याति । तथा हि सर्वेऽर्थाः संविदि प्रतिष्ठामुप-
यान्ति, असंविदिता असन्त एव । संविच्च विमर्शशून्या संविदेव न
भवति । ततश्च समस्ततत्त्वसारस्वरूपोऽयं विमर्शोऽनुभूयमानोऽभिलापमय
एवेति वाचा सह का स्पर्धा पाण्यादीनाम् । बोधमयो हि अर्थसत्ताप्रारम्भः,
बोधश्च विमर्शात्मा प्रथमं वाचैवानुविद्धो, न तु पाणिपादादिना इति
चेत्, तदेवमपि२ बोधो विमर्शात्मा वाङ्मय एवेति । आस्तामन्यदेतत्३,
पश्यन्ती तावत् स्वरूपाभिधानाभ्यां विचार्यतां यथा पश्यन्ती भवति
पश्यन्तीतत्त्वेन युक्तैवेत्यर्थः ॥ १९ ॥
स्वरूपमभिधानं च तस्याश्चर्चयितुमाह--
वर्तमानसमारूढा क्रिया पश्यन्त्युदाहृता ॥ २० ॥
दृशिः सकर्मको धातुः किं पश्यन्तीति कथ्यताम् ।
वर्तमानकालारूढा दर्शनक्रिया हि वागात्मककर्तृनिष्ठा४ पश्यन्ती-
शब्दस्यार्थः । दृशिश्च धातुः सकर्मकः५ सकर्मकक्रिय इति दृश्यमत्र कर्म
निरूपणीयम् ॥ २० ॥
तदेव६ पर्यालोचयन्नाह--
यद्याभासान्बहिर्भूतांस्तत्सतोऽप्यसतोऽपि७ वा ॥ २१ ॥
सत्यत्वे दर्शन८भ्रंशो ह्यसत्ये सत्यता कथम् ।

---

१ यद्यपि 'शास्त्रतो गुरुतः स्वतः' इत्यस्ति त्रिधा नियमस्तथापि
स्वतः इत्यस्य तयोरुपायभूतत्वात् तथेह तस्यैव प्रधानभूतत्वात् तेनैव कथ-
नीयमित्याह विमर्शानुभवेत्यादि । २ ननु तथापि बोध एव संवित्परमार्थोऽर्थ-
सत्ताप्रारम्भरूपत्वादस्यालमनेन वागात्मनेति तत्राह तदेवमिति । ३ अन्य-
दशान्तरमित्यर्थः । ४ क्रियायाः कर्तृरूढिता सिद्धैवान्यथास्वभावकथने
तद्गतोऽनुद्देशो दोषावह इति समर्थयति वागात्मकेति । ५ तदेवमत्र कर्तृक्रिया
कर्मेति त्रिधा वस्त्ववस्थितमिति । ६ किं कर्मेति । ७ विवर्तरूपतया बहि-
रिष्टान् । ८ स्वमतप्रच्युतिः ।