शार्ङ्गधर संहिता (दीपिका टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

अञ्जननिदानम् 293
चतुर्थाऽसौ पृथक् सर्वैस्तैस्तत्कोपः क्रमादिह।
रविपञ्चदशत्रिंशद् दिनेषु सकलेष्वपि ।। 99 ।।
अशीतिर्वातजा रोगा भवन्त्याक्षेपाकादयः ।
अतिप्रसिद्धान् कियतस्तेष्वहं तानिह ब्रुवे ।। 100 ।।
आक्षेपको गतिक्षेपात् खल्ली जङ्घोरुपादरुक् ।
सरुङ्नाभेत्थो ग्रन्थिरष्ठीला रुद्धमूत्रविट् ।। 101 ।।
प्रत्यष्ठीलोदरे चेत्सा सपीड़ा तिर्यगुत्थिता।
आध्मानं स्याद् यदाऽऽध्मातं साटोपमुदरं सरुक् ।। 102 ।।
कफव्याकुलिते वाते प्रत्याध्मानं प्रजायते।
विण्मूत्राशयजा पीड़ाऽधोगता तूणिकोच्यते ।। 103 ।।
गुदोपस्थोत्थिता रुक् चेद्यात्यूर्ध्वं प्रतितूणिका ।
वक्रीकरोति वक्त्रार्धं वातश्चेत् सरुगर्दितम् ।। 104 ।।
गृध्रसीस्फिक्पायुकटिजानुजङ्घापदव्यथा ।
क्रोष्टुशीर्षं जानुशोथो विश्वाची भुजयोर्व्यथा ।। 105 ।।
खञ्जः स्यान्निग्रहात् सक्थ्नः पङ्गुत्वमुभयोस्तयोः ।
अत्युद्गारस्त्र्ध्ववातो नष्टवाक्त्वं तु मूकता ।। 106 ।।
कलायखञ्जः स भवेत् प्रकामं वेपते तु यः ।
आमूलमेकबाहोश्चेद्र्यथा स्यादपबाहुकः ।। 107 ।।
विवृतं संवृतं वाऽऽस्यं यः कुर्यात् स हनुग्रहः ।
सर्वाङ्गैकाङ्गरोगौ स्तः सर्वाङ्गैकाङ्गनिग्रहात् ।। 108 ।।
मुहुर्मुहुर्नमनमयेन्मोहयेच्चापतन्त्रकः ।
जिह्वास्तम्भः स येनान्नपानवाक्येष्वनीशता ।। 109 ।।
बाह्यायामान्तरायामौ बहिरन्तश्च कर्षणात्।
स्नायूनामथ विज्ञेयो व्रणायामोऽरुषा तथा ।। 110 ।।
स्थानानामानुरूप्यांश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत् ।
घ्नन्ति वातामया वृद्धाः क्षीणमांसबलानलम् ।। 111 ।।
अत्यध्ववाहनविदाह्यन्नादैः सरुषाऽसृजा।
युज्यते चेन्मरुद् दुष्टस्तथा स्याद् वातशोणितम् ।। 112 ।।
दाहगौरवरुक्तोदकण्डूवैवर्ण्यमण्डलम् ।
त्वच्युदर्दाङ्गसङ्कोचशोथं वातास्रलक्षणम् ।। 113 ।।
वाताधिकेऽतिरुकित्ते दाहो रक्तेऽतिशोणता।
कफेऽतिगौरवं चिह्नं द्वित्रिजे द्वित्रिलक्षणम् ।। 114 ।।
मोहदाहज्वरास्वञ्पाङ्गु Albera वैकृतम् ।
मर्मग्रहभ्रमास्फोटा वातस्रोपद्रवा नव ।। 115 ।।
युगपत्कुपितावामवातौ स्वीयप्रकोपनैः।
आमवातं जनयतः सशोथं सीन्धुरुग्ग्रहम् ।। 116 ।।
सर्वाङ्गैकाङ्गसन्धिस्यशोथार्तिगृहगौरवम्
ज्वरापाकाग्निमान्द्ये च तृष्णा चामानिलाकृतिः ।। 117 ।।
आमवाताधिके वातेऽतिरुग्दाहस्तु पित्ततः ।
कफात् स्तैमित्यगुरुते सर्वलक्ष्मै त्रिदोषतः ।। 118 ।।
जाड्यान्त्रकूजनानाहतृट्छर्दिबहुमूत्रताः ।
शूलं शयननाशोऽष्टोपद्रवा आमवातजाः ।। 119 ।।
एकदेशेऽतिरुक् शूलं शिम्बीधान्यादिसेवनात् ।
क्रुद्धैः पृथग् द्वन्द्वसर्वैर्दोषैश्चामात्तदष्टधा ।। 120 ।।
पित्ते नाभ्यां चलाद्धस्तौ पार्श्वहृत्कुक्षिजं कफात् ।
द्वित्रिस्थानं द्वित्रिदोषं शूलं चामाशये रसात् ।। 121 ।।
वेदनाऽऽनाहमूर्च्छायास्तृट्कृच्छ्रे गौरवारुची।
कासः श्वासश्च हिक्का च शूलस्योपद्रवा दश ।। 122 ।।
बलासः प्रच्युतः स्थानात् पित्तेन सह मूर्च्छितः ।
वायुमादाय कुरुते शूलं जीर्यति भोजने ।। 123 ।।
वातविण्मूत्रजृम्भाऽश्रुक्षवथोद्गारवमीन्द्रियैः ।
क्षुत्तृष्णाश्वासनिद्राणां वृत्त्योदावर्तसम्भवः ।। 124 ।।
वातस्य रोधादाध्मानमूर्ध्वविट्कं विशोथरुक् ।
बस्तौ मूत्रस्य जृम्भायाः शिरोरुग्दृग्गुजोज्श्रुणः ।। 125 ।।
क्षवथोरिन्द्रियग्लानिरुद्गारस्यानिलार्त्तयः ।
छर्देः कुष्ठानीन्द्रियत्याश्मरी दृङ् मन्दता क्षुधः ।। 126 ।।
तृषोऽतितृष्णा श्वासत्य हृद्रुक् स्वापस्य जृम्भणम्।
विड्वान्तिशूलतृड्ग्लानिक्षैणयुक्तं त्यजेदमूम् ।। 127 ।।
हृन्नाभ्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः ।
वृत्तश्चयोपचयवान् स गुल्मः पञ्चधा मतः ।। 128 ।।
तस्य पञ्चविधं स्थानं पार्श्वहृन्नाभिबस्तयः ।
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च स्त्रीणां रक्तेन पञ्चमः ।। 129 ।।
जीर्णेऽन्ने वातजः कुप्येत् तस्मिञ्जीर्यति पित्तजः ।
भुक्ते तु कफजो गुल्मः सर्वदा सर्वदोषजः ।। 130 ।।
प्रसवार्त्तवपातानां काले याऽसात्म्यभोजना।
वायुस्तद्रक्तमादाय गुल्मं निर्माति पैत्तवत् ।। 131 ।।
स्पन्दते पिण्डतो नाङ्गैः सशूलो गर्भचिह्नयुक् ।
गुल्मोऽसृजश्चिकित्स्योऽसौ मासे तु दशमे गते ।। 132 ।।
श्वासशूलपिपासाऽन्नविद्वेषो ग्रन्थिगूढ़ता।
जायते दुर्बलत्वं च गुल्मिनो मरणाय वै ।। 133 ।।
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः ।
हृदि पीडां प्रकुर्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ।। 134 ।।
स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्रमेरपि।
क्लमः सादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः ।। 135 ।।
नालस्य मूले मध्ये वा रुद्धं वाऽग्रे सदाहरुक्।
कणशश्चेत् स्रवेन्मूत्रं मूत्रकृच्छ्रं तदुच्यते ।। 136 ।।