षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

१४ षड्विंशब्राह्मणम्

तत्तत्र सुब्रह्मण्याया देवताविषयत्वे सुब्रह्मण्या किं स्त्री उत पुमान्
आहोस्विन्नपुंसकम् ? [इति ।] विचारार्थे प्लुतः । स्वार्थिकस्तद्धितः । सुब्रह्मै
सुब्रह्मण्येति । आहुः ब्रह्मवादिनः ॥ ४ ॥
उत्तरं दर्शयति—
सर्वमेवेति ब्रूयात् ॥ ५ ॥
यद्येवं विचारं कुर्युः तर्हि सर्वं स्त्रीपुंनपुंसकात्मकमेव सुब्रह्मण्येत्युत्तरं
ब्रूयात् ॥ ५ ॥
कथम् एकस्य स्त्रीपुंनपुंसकात्मकत्वमित्यत्राह—
यत्पर्जन्यः पुरोबलाको भूत्वाभिप्रेत्तेन पुमान् ।
यद् वृष्ट्या यदशन्या तेन स्त्री । यद्विद्युता तेन नपुंसकं ।
तस्मात् सर्वमेवेति ब्रूयात् ॥ ६ ॥
यद् येनेन्द्रः पर्जन्यो वर्षोन्मुखो मेघः सन् पुरोगामी बलाको भूत्वा
अभिप्रेत् देवान् तेन पुंरूपपर्जन्यात्मकत्वेन पुमान् । यत् येन वृष्ट्या यत्
येन वाशन्या असुरानवधीत् तेन स्त्रीरूपवृष्ट्यशन्यात्मकत्वेन स्त्री भवति ।
यत् येन विद्युताहन् । विद्युच्छब्दो नपुंसकलिङ्गोऽप्यस्ति । औणादिकः
क्विप् बहुलवचनान्नपुंसकलिङ्गेऽपि भवतीति । तेन नपुंसकविद्युदात्मकत्वेन
नपुंसकम् । तस्मात् सुब्रह्मण्या सर्वमेव भवतीति ब्रूयादिति सूक्तमेव ॥ ६ ॥

---

पादटिप्पणी (Footnotes):

1. JA. पुंनपुंसकात्मकत्वम् एव सुब्रह्मण्येति । उत्तरं ब्रूयात् । सर्वमेवेति
   for तत्तत्र...उत्तरं ब्रूयात् (ll. 1-7); Bh. om. उत पुमान्...सर्वं स्त्री (ll. 1-6).
2. T. ब्रह्मणः for ब्रूयात्.
3. Bh JA om. इति; Bh JA तत्र for अत्र.
4. Bh. ०प्रेतेन for ०प्रैत्तेन.
5. Bh JA वर्षामुखो० for वर्षोन्मुखो०.
6. JA adds तान् and Bh तद् after ०प्रैत ; J om. वृष्ट्या यत् येन.
7. J च for वा; J adds च after तेन.
8. Bh BJ ०लिङ्गोऽपि for लिङ्गेऽपि.
9. Bh. नपुंसकत्वं for नपुंसकं; Bh JB. add इति च after सर्वमेव;
   BJ Bh. सर्वमेव for सूक्तमेव.