सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
४२८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः| श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः
चिक्षेप कर्णोत्पलमस्य ४ १६ | ततः स वातं व्यजना १७ २२
चिच्छेद कार्त्स्न्येन ततः १७ ५७ | ततः स्मृतिमधिष्ठाय १३ ३०
चित्रैः सुवर्णाच्छदनैः १० २९ | ततश्चलन्नूपुरयोक्त्र ४ १७
चिरमुन्मार्गविहृतो १२ २० | ततः स्तनोद्वृत्तितचन्दना ४ ३८
छ | ततस्ताः योषितो ११ १
छातोदरीं पीनपयोधरोरुं ४ ४१ | ततस्तथाक्षममवेक्ष्य ९ ४
छित्त्वा च भित्त्वा ७ १५ | ततस्तयोः संस्कृतयोः २ ६३
ज | ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा १२ १८
जरादयो नैकविधा १६ १० | ततस्तस्येङ्गितं ज्ञात्वा ११ २२
जराव्याधिश्च मृत्युश्च १५ ४६ | ततश्चिरस्थानपरिश्रमेण ६ ५
जरासमा नास्त्यमृजा ५ २७ | ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च १ ४१
जिज्ञासमाना नागेषु १ ३६ | ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यं १ ३८
झ | ततो जिघांसुहृदि तस्य १० ५८
ज्ञातव्यमेतेन च कारणेन १६ १८ | ततो मुनिस्तं प्रियमल्य ५ २०
ज्ञानं न मे तच्च शमाय ७ १६ | ततो मुनिस्तस्य निशम्य १० १८
ज्ञानस्योपनिषच्चैव १३ २३ | ततो मुनिस्तस्य निशम्य १८ ४९
त | ततो विविक्तञ्च ५ ६
तं गौरवं बुद्धगतं चकषं ४ ४२ | ततो हृते भर्त्तरि गौरवेण ६ १
तं प्राप्तमप्राप्तविमोक्ष १० २ | तत्कुण्डलादृष्ट विशेष ४ २३
तं वन्दे परमनुकम्पकम् १७ ७३ | तत्राऽपि तद्धर्मिगता १७ ४४
तं विनिर्दिदिशुः श्रुत्वा २ ५१ | तत्रावकाशं मृदुनील १७ २
तं व्यवस्थितमाज्ञायाः ११ ८ | तत्साधु साधुप्रिय ५ ९
तज्जन्मनो नैकविधस्य १६ २५ | तत्सौम्य लोलं परिगम्य ५ ४५
तज्जन्मव्याधिमृत्यु ११ ६२ | तथा नृपर्बेर्दिलीपस्य ७ ३२
ततः कदाचित् कालेन २ १ | तथा प्रीतेरुपनिषत् १३ २५
ततः कदाचित्ते वीरा १ ३४ | तथाप्यथाध्यात्मनवग्र १६ ७३
ततः क्रमैर्दीर्घतमैः प्रचक्रमे ४ ४५ | तथा हि वीराः पुरुषा ९ २३
ततः परममित्युक्त्वा १ ३० | तथाङ्गदोऽन्तं तपसोऽपि ७ ३३
ततः प्रमादात्प्रसृतस्य १८ २१ | तथाङ्गिरा रागपरीत ७ ३१
ततः स कृत्वा मुनये ५ ११ | तयोपकरणैः कार्यं १४ १७
ततः स तत्त्वं निखिलं १७ ५ | तयो सत्पुत्रयोर्मध्ये २ ६२
ततः स तैरनुगतः १ ३१ | तथैव कन्दर्पशराभिमृष्टो ७ ३६
ततः स बोध्यङ्गशिता १७ २४ | तथैवैलविलो राजा ११ ४५
ततः स लोके ददतः ५ १२ | तदार्थसत्याधिगमाय १६ ८५
श्लोकानुक्रमणी ४२१
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः
तदध्यानमागम्य च १७ ४८ तस्मात् सर्वेषु भूतेषु १५ १७
तदप्रमत्तो नियमे समु १० ६३ तस्मादकुशलं त्यक्त्वा १५ १९
तद्बुध्वा प्रतिपक्षेण १५ २९ तस्मादभ्यवहर्तव्यम् १४ ६
तद्व्याधिसंज्ञा कुरु १६ ४१ तस्मादस्वन्तमन्त्रान ११ ५५
तद्देशकालौ विधिव १६ ५२ तस्मादेषां वितर्काणाम् १५ ६४
तद्वेत्य मनःशरीरयोः ८ ५५ तस्मादेषामकुशल १३ ५६
तदिदं त्वा विवक्षामि ११ १८ तस्मान्द्रिक्षार्थं मम ७ ५२
तदिदं शृणु मे समासतो ८ १२ तस्माद् व्याससमासा १२ १७
तदियं यदि कायिकी ८ ४ तस्मान्नायुषि विश्वासं १५ ६२
तदेतदाज्ञाय विपाप्मना ८ ४९ तस्मिन् गिरौ चारण १० ६
तदेवमाज्ञाय शरीरमा ९ १६ तस्मिन् गृहे भर्तुरत ४ २७
तद्भूमेरभियोक्तॄणां १ ४५ तस्य कालेन सत्पुत्रो २ ६१
तद्यावदेव क्षणसन्निपातो ५ ४९ तस्य देवो नृदेवस्य २ ४९
तद्वत्परां शान्तिमुपा १७ ७० तस्य भुक्तवतः स्वर्गे ११ ४१
तद्धनं मुनिना तेन १ २७ तस्य विस्तीर्णतपसः १ ५
तद्वल्लोके मुनिर्जातो १३ ६ तस्य व्रीडेन महता १२ २
तद्विघाताय निमित्त १७ १० तस्य सत्त्वविशेषस्य २ ५२
तद्विज्ञाय मनःशरीर ८ ६२ तस्य स्वर्गान्निववृते १२ ५
तद्धितकैरकुशलैर्ना १५ २५ तस्याज्ञया कारुणिकस्य १७ ६५
तन्नाथवृत्तैरपि १ ६० तस्या मुखं तत्सत ४ २१
तन्नामरूपस्य गुणानुरूपम् १६ १६ तस्या मुखं पद्म सपत्न ६ ११
तन्निश्चितं भीकलम ५ २६ तस्याश्च सोपानतल ६ ७
तपसे ततः कपिलवास्तु ३ १ तां चोरदन्तीं प्रसभं ६ ३५
तमुदीक्ष्य हेममणिजाल ३ २५ तां सुन्दरीं चेन्न ४ ७
तयोश्च नन्दीरजसोः १६ ४५ ताः निःसृताः प्रेक्ष्य १० ३९
तस्माच्चरन् चरोऽस्मीति १४ ४५ तान् दृष्ट्वा प्रकृतिं १ ३७
तस्माच्च व्यसनपरा १७ ७२ ताभिर्वृता हर्म्यंतले ६ ३७
तस्माच्चारित्रसम्पन्नो १३ २० तामञ्जनां प्रेक्ष्य च ६ ९
तस्माज्जरादेव्व्यंसनस्य १६ ७ तावद् दृढं बन्धनमस्ति ७ १४
तस्माज्ज्ञातिवितर्केण १५ ४१ तासां जगुर्घीरमुदात्त १० ३७
तस्मात्तम इति ज्ञात्वा १४ ३१ तितारयिषया दृप्तो ११ २३
तस्मात्तु यूथादपसायं १० १५ तिष्ठत्यनुशयस्तेषां १२ २
तस्मात्परं सौम्य विधाय १६ ४७ तीव्रं ह्युत्पद्यते दुःखं ११ ५१
तस्मात्प्रवृत्तिं परिगच्छ १६ ४२ तुतुषुस्तुषिताश्चैव २ ५५
सौ०-31
४३० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः | श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः
ते चेदलब्धप्रतिपक्ष भावा १६ ८२ | दुःखं न स्यात् सुखम् १२ २३
तेजसा च त्विषा चैव २ ३१ | दुःखं न मे स्यात् सुखमेव १८ ३८
तेनापायि यथाकल्पम् २ ४४ | दुःखं सर्वत्र सर्वस्य १५ ५०.
तेनारिरपि दुःखार्त्तो २ ४१ | दुःखक्षयो हेतुपरि १६ २६
ते हि तस्मात्प्रवर्त्तन्ते १५ ६ | दुःखप्रतीकारनिमि १८ ३७
तेषां मुनिरुपाध्यायो १ २२ | दुःखितेभ्यो हि मर्त्येभ्यः १५ १५
तेषां हि सततं लोके १३ ३९ | दुर्हरो मानसो व्याधि ११ १२
तौ देवदारूत्तमगन्धवन्तं १० ५ | दुष्करं साध्वनार्येण ११ १३
तृप्तिं वित्तप्रकर्षेण १५ १० | दुष्टेन चेह मनसा १५ १६
तृप्तिर्नास्तीन्धनैरग्ने ११ ३२ | दृष्ट्वैकं रूपमन्यो हि १३ ५२
त्यक्त्वा रत्नं यथा १५ २७ | देवेभ्यस्तुषितेभ्योऽथ २ ४८
त्रिस्कन्धमेतं प्रविगाह्य १६ ३७ | देव्यामपि यवीयस्य २ ५७
त्वं निर्वृतिं गच्छ ६ ४७ | दोषक्षयो जातिषु १६ २४
त्वक्स्नायुमेदोऽधिरास्थि १७ ३६ | दोषव्यालानतिक्रम्य १४ २९
त्वगस्थिमांसक्षतजात्मकं ९ ९ | दोषांश्च कायाद्द्विष १० ४३
त्वच्वेष्टितमस्थिपञ्जरम् ८ ५३ | दोषाणां कुहुनादीनाम् १३ १८
त्वयि परमधृतौ निविष्ट १८ ६० | दोषाधिके जन्मनि १६ २२
द | दौर्मनस्याभिधानस्तु १३ ४७
दक्षिणेन तु पार्श्वेन १४ ३३ | द्रव्यं यथा स्यात्कटुकम् १६ ९३
दत्त्वाथ सा दर्पणमस्य ४ १३ | द्रष्टुं सुखं ज्ञानसमाप्ति १८ २
दन्तेऽपि दन्तं प्रणिधाय १६ ८३ | द्रुतप्रयाणप्रभृतींश्च १६ ८१
दरीचरीणामतिसुन्दरीणां १० १३ | द्वाराध्यक्ष इव द्वारि १४ ३६
दहेत्सुवर्णं हि धमन्न १६ ६६ | द्विविधा समुदेति वेदना ८ ३
दार्ढ्यात् प्रसादस्य १७ २९ | द्विषद्भिः शत्रुभिः १३ ३२
दानैरजस्रविपुलैः सोमं २ ३१ | द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णं १७ ३९
दितेः सुतस्यामररोष ९ १९ | द्वैपायनो धर्मपरायणश्च ७ ३०
दिदृक्षयाक्षिप्तमना ४ ४० | ध
दिवि दुन्दुभयो नेदु २ ५४ | धर्मच्छन्दमिमं तस्मै १२ ३१
दिष्ट्या दुरापः क्षण १८ २७ | धर्म्मानश्चरन्तस्ते २ ४७
दिष्ट्यासि शान्तिम् १८ ३२ | धातुराम्भधृत्योश्च १४ २२
दीनं महाकारुणिक ५ २१ | धातून्हि षड् भूसलिला १६ ४८
दीपप्रभां हन्ति यथा १० ४४ | धारणार्थं शरीरस्य १४ १५
दीपो यथा निर्वृं ति १६ २८ | धृतः प्रियेणायमभून्म ६ २९
दीर्घबाहुर्महावक्षाः २ ५८ | धृतिं परिष्वज्य विंधूय १० ५९
श्लोकानुक्रमणी ४३१
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः | श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः
धृत्यावाक्षीत्प्रतिज्ञां स २ १३ | न ह्येकविषयेऽन्यत्र १४ १०
ध्यानं स निःश्रित्य १७ ५६ | नाकृक्षद्विषयेऽन्यत्र २ २३
ध्यानेऽपि तत्राथ ददर्श १७ ५२ | नानाविरागाण्यथ १० २२
ध्रुवं हि संश्रुत्य तव १८ ५९ | नापनेयं ततः किञ्चित् १३ ४४
न | नार्थी यद्यग्निना वा १२ ३४
न कामभोगा हिं भवन्ति ७ ४३ | नाशं गतायां परमाङ्ग ७ ४०
नगाग्रनगस्योपरि देव १० १४ | नासाग्रे वा ललाटे १५ २
न च तत्र कश्चिदुपपत्ति ३ ३८ | नासृक्षद् वलिमप्राप्तम् २ २०
न च प्रयाति नरकम् १३ ३३ | नाहं यियासोगुरुदर्शनार्थं ४ ३४
न चात्र चित्रं यदि ९ ३ | निःसारपश्यतो लोकम् १५ ६
४३२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः
परस्परमुदीक्षणतत्पराक्षं ४ ९ प्रमदाः समदा मदप्रदा ८ ३२
पराङ्मुखन्त्वन्यमनस्क ५ १३ प्रमद्वरायां च रुरुः ७ ३७
पराशरः शापशरस्तपर्षिः ७ २९ प्रयान्ति मन्त्रैः प्रशमं ९ १३
परितुष्टः शुचिर्मञ्जु १३ १६ प्रयोगः कायवचसोः १३ ११
पर्याप्तफलपुष्पाभिः १ ९ प्रविशन्त्यपि हि स्त्रिय ८ ४२
पांसुभ्यः काञ्चन जातम् १३ ४ प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य १६ १७
पाणौ कपालमवधाय ७ ४८ प्रश्रब्धिः कायमनसः १३ २४
पाण्डुराट्टालसुमुखम् १ ४३ प्रश्वसित्यमन्वक्षं यदु १५ ५७
पुंस्कोकिलानांमविचिन्त्य ७ २१ प्रसीद सीदामि विमुञ्च १० ५४
पुनश्च बीजमित्युक्ता १२ ३१ प्रसूतः पुरुषो लोके १५ ६०
पुरं विधायानुविधाय १७ ११ प्रस्तवेष्वपि भार्यायाम् ११ ७
पुरुषश्च विधाय यः ८ ३० प्रहेयः स त्वया सौम्य १५ ४३
पुष्पावनद्धे तिलकद्रुमस्य ७ ७ प्राणापानौ निगृह्णाति १४ २
पुष्पोत्कराला अपि ७ ९ प्राणिधान्यधनादीनाम् १३ १५
पुष्यन्ति केचित्सुरभीह १० २० प्राधान्यादिन्द्रियमिति १२ ३७
पूर्वं तपोमूल्यपरिग्रहेण १० ३३ प्रायेण मोक्षाय विनिः ६ ४०
पूर्वं यामं त्रियामायाः १४ ३२ प्रायेणालोक्य लोकम् १८ ६४
प्रक्लेदमद्भिवदनं १४ २४ प्रायेण विषये यस्य २ ११
प्रग्राहकं यत्तु निमित्त १६ ५३ प्रासादसंस्थो भगवन्त ५ ८
प्रग्राहकं यन्नियतं १६ ५६ प्रियां प्रियायाः प्रतनूं ७ ६
प्रजाः परमधर्मज्ञः सूक्ष्मम् २ ३७ प्रीतिः परा वस्तुनि १७ ४९
प्रज्ञा त्वशेषेण निहन्ति १६ २६ प्रीतेर्विरागात् सुखमार्ग १७ ५०
प्रज्ञामयं वर्म बधान ५ ३० प्लवं यत्नाद्यथा कश्चित् १४ १६
प्रणताननुजग्राह विज २ १० फ
प्रणम्य च गुरौ १२ १२ फलं हि यादृक् समवैति १६ २३
प्रणीयमानश्च यथा ५ ४२ ब
प्रतिपक्षस्तयोर्ज्ञेयो मैत्री १५ १३ बद्धगोधाङ्गुलित्राणा १ ३५
प्रतिपूजया न स जहर्ष ३ १९ बद्ध्वा यथा हि कवचम् ८ ५८
प्रतिश्रयं बहुविधम् १५ ३४ बद्धवासनं पर्वतनिर्झरस्थः ७ २०
प्रत्यक्षमालोक्य च १६ १४ बभूव स हि संवेगः १२ ९
प्रदहन् दहनोऽपि गृह्यते ८ ३६ बलं कुरूणां क्व च ९ २०
प्रदीप्ते जीवलोके हि १४ ३० बलं च रूपञ्च नव ९ ५
प्रनष्टममृतं तस्य यस्य १४ ४२ बलं महद्वा यदि वा न ९ २२
प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो १४ ४४ बलीयान् सत्त्वसम्पन्नः २ ३
श्लोकानुक्रमणी ४३३
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः
बलस्थोऽहं युवा वेति १५ ५४
बह्ववः प्रसन्नमनसो ३ २८
बह्वायते तत्र सिते १० ८
बह्वीरध्यगमद्विद्या २ २५
बाधात्मकं दुःखमिदम् १६ ४
बालस्य धात्री विनिगृह्य ५ ४७
बाष्पेण ताः क्लिन्नविष ६ ३६
बिभर्ति हि सुतं माता १५ ३६
बीजस्वभावो हि १६ १५
बुद्धस्ततस्तत्र नरेन्द्रमार्गे ५ ३
बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः १७ ५८
ब्रवीतु तावत्पुरि १८ ५८
ब्रवीमि सत्यं सुविनि ६ ४५
ब्रह्मर्षिभावाद्यमपास्य ७ ३५
भ
भक्तिं स बुद्धं ६ १७
भद्दालिभद्रायणसर्पदास १६ ८८
भयमागमनान्मृत्योः १४ २७
भये प्रीतौ च शोके १४ ६
४३४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः
यः पूर्वं राजभिर्यातां २ ६ यथा मयूरश्चलचित्र ९ २५
यः सर्वतो वेश्मनि ५ ४१ यथा लोलेन्द्रियो भूत्वा ११ ३
यः ससञ्जे न कामेषु २ २ यथासनाथं स्कन्धेन ११ २४
यः स्यान्निकेतस्तमसो १७ १४ यथा स्वभावेन हि १६ ४६
यज्जन्म रूपस्य हि १६ ८ यथा स्वन्नं भुक्त्वा हि १६ ४६
यतः प्रसूतस्य च कर्म १७ १९ यथा हि तृभ्यां करपत्र ९ ३२
यतः शीलमतः सौम्य १३ २९ यथा हि भीतो निशि १६ ७९
यतश्च संस्कारगतम् १७ २० यथा हि भैषज्यसुखाभि ९ ४५
यतश्च लोकं समजन्म १८ १७ यथा हि रत्नाकरमेत्य १८ ४६
यतो हि येनाधिगतो १८ ३ यथा हि वैद्यस्य चिकी ९ २
यत्पश्यतश्चाधिगमो १८ १२ यथैक्षुरत्यन्तरसप्रपी ९ ३१
यत्पीतमास्वादवशेन्द्रियेण १८ ९ यथोपदेशेन शिवेन १७ ३३
यत्र गच्छति कायोऽयम् १५ ४७ यथोपयुक्तं रसवर्णं ९ ४८
यत्र तत्र विविक्ते १५ १ यथोल्का हस्तस्था ८ ६१
यत्र ते हृष्टमनसः १ ४९ यथैष्यनाश्यानविशेषकायां ७ १९
यत्र स्म मीयते ब्रह्म १ १५ यथौषधैर्हस्तगतैः ५ ३१
यत्रायतांश्चैव ततांश्च १० २५ यंदहन्यहनि प्रधावनै ८ ४८
यत्रेञ्जितं स्पन्दित १७ ५३ यदा चैश्वर्यवन्तोऽपि ११ ५८
यत्रेष्टचेष्टाः सतत १० ३२ यदा तस्मान्निवृत्तस्ते १५ ५१
यत्स्यादुपेक्षानियतम् १६ ५८ यदाक्षपानासनयान ९ ७
यथा क्षुधार्तोऽपि विषेण १६ ७४ यदा नरेन्द्रश्च कुटुम्ब ५ ४३
यथा घटं मृन्मयमाम ९ १० यदा भ्रष्टस्य कुशलम् ११ ४०
यथा च कुष्ठव्यसनेन ९ ४४ यदाम्बुभूवायवनलाश्च ९ १२
यथा च स्वच्छन्दाद् १५ ६९ यदा शरीरे न वशो ९ ३६
यथा चात्यर्थमाहारः १४ ३ यदा हिमात्तौ ज्वलनम् ९ १५
यथानपेक्ष्याग्रमपी ९ ४१ यदि तावदिदं सत्यम् ११ २०
यथा पश्यति मध्वेव ११ २९ यदि द्वन्द्वारामे जगति १४ ५१
यथा प्रजाभ्यः कुनृपो ७ ३८ यदि प्रतीपं वृणुयान्व ९ २६
यथा प्रतप्तो मृदुना १० ५२ यदि प्राप्य दिवम् १२ १५
यथा प्ररोहन्ति तृणान्य ९ ३९ यदैव यः पश्यति नाम १६ ४४
यथा फलविशेषार्थम् ११ २७ यद्यदेव प्रसक्तं हि १५ १८
यथा भारेण नमते १४ ५ यद्यन्यया रूपगुणाधि ६ ४१
यथा भिषक् पित्तकफा १६ ६९ यद्यपि प्रतिसङ्ख्यानात् १५ ४
यथा मनुष्यो मलिनेम् १० ४२ यस्माच्च पश्याम्युदयम् १८ १६
श्लोकानुक्रमणी ४३५
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः
यस्मात्तु तस्मिन् सुखम् १७ ५५ रक्तो गिरेर्मूर्धनि मेनकायां ७ ३९
यस्मात्परं तत्र सुखम् १७ ५१ रक्षणाच्चैव शौर्याच्च २ २८
यस्मादन्यायतस्ते च १ ५६ रक्षणार्थेन धर्मस्य १२ ३८
यस्माद्धर्मस्य चोत्पत्तौ १२ ४० रजस्तमोभ्यां परिमुक्त १८ ५२
यस्माद् भूत्वा भवेतीह १७ १८ रजो गृह्णन्ति वासांसि ११ ५२
यस्मान्नास्ति विना १४ ९ रतिप्रियस्य प्रियवर्त्तिनो ६ १५
यस्मान्निरीहं जगद १७ २१ रमणीयोऽपि देशः सन् १५ ४८
यस्मिन्न जातिर्न जरा १६ २७ रमते तृषितो धनश्रिया ८ २६
यस्य सुव्यवहाराच्च २ ७ रमयन्ति पतीन् कथञ्चन ८ ४३
यस्यार्थकामप्रभवा हि १८ ४ रागोदयेन मनसा १२ २७
या तत्र तासां वचसो ६ ३८ रागोद्धते चेतसि धैर्य १६ ६०
याथात्म्यतो विन्दति १६ ३९ रागोद्भवव्याकुलितेऽपि १६ ५९
या पतेत् कलशादस्मात् १ २९ राजवंश्यास्ते विदिता च ५ ३८
यामे तृतीये चोत्थाय १४ ३४ राजर्षिवच्छास्तव नानु ६ ३९
यावत्तत्त्वं न भवति १२ ४३ राज्यं कृत्वाऽपि देवानां ११ ४४
यावन्न हिंस्रः समुपैति ५ २२ राष्ट्रमन्त्र्यत्र च बलेनं स २ ३३
या त्रिकामोपभोगाय १५ २३ रिरंसा यदि ते तस्माद् ११ ३४
यास्यामि तस्माद् ७ ४७ रुरोद मम्लौ विरूराव ६ ३४
युक्तरूपमिदं चैव १२ ३० रूपेण चात्यन्तमनोहरेण ४ ५
युगपज्ज्वलन् ज्वलनवच्च ३ २४ रूपेण भावेन च ६ १६
युवापि तावत्प्रियदर्शनो ६ २१ रोगादिवारोग्यमसह्य १७ ६९
येनाहं गिरिमुपनीय १७ ७१ रोचिष्णवो नाम पत १० ३१
ये मृग्यमाणा दुःखाय १५ ९ ल
योऽभवद् बान्धवजनः १५ ४० लक्ष्म्या च रूपेण ४ ३
योगाचारस्तथाहारं १४ १९ लतां प्रफुल्लामतिमुक्तकस्य ७ ८
योगानुलोमं विजनं १४ ४६ लिङ्गं ततः शान्ति ७ १
यो ज्यायानथ वयसा १ ६१ लोकस्याभ्याहतस्यास्य १५ ४९
यो दृष्टिशल्यो हृदया १८ ७ लोकेऽस्मिन्नालयारामे १२ २२
यो निःसृतश्च न च ७ ४९ लोके प्रकृतिभिन्नेऽस्मिन् १५ ३५
यो व्याधितो व्याधि १६ ४० व
यो हि प्रवृत्तिं नियतां १७ ३१ वचनेन हरन्ति वल्गुना ८ ३५
र वनवाससुखात् पराङ्मुखः ८ १३
रक्तानि फुल्लाः कम १० २१ वपुश्च दिव्यं ललिताश्च १० ४०
रक्ताभिरग्रेश्च वल्लरी १० ३० वपुष्मांश्च न च स्तब्धो २ ४
४३६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः श्लोकपादाः सर्गाः श्लोका
वरं हितोदर्कमनिष्ट ५ ४६ व्यसनाभिहतो यथा ८ २९
ववृतेऽत्र योऽपि विषयेषु ३ ४० व्यस्तैस्तैस्तैर्गुणैः १ ४७
वसञ्शून्यागारे यदि १४ ५२ व्याकुलं दर्शनं यस्य १२ ४२
वसुसद्भिरविभ्रान्तै १ ४८ व्याघ्रः क्लममयायत १० १०
वाक्कर्म सम्यक् सहकाय १६ ३१ व्याधिरल्पेन यत्नेन ११ ११
वाग्वारिणा मां परि १० ५३ व्यापाददोषेण मन १६ ६१
वासवृक्षं गुणवतामाश्रयं १ ५४ व्यापाददोषक्षुभिते तु १६ ६२
विचित्रमृद्भास्तरगेऽपि ६ ३१ व्यापादो वा विहिंसा १५ १२
विजह्रुस्तु येऽपि न गृहाणि ३ २९ श
विदुषः पर्युपासिष्ट २ १४ शक्रस्यार्धासनं गत्वा ११ ४३
विभवन्वितोऽपि तरुणो ३ ३२ शनैर्ब्रजन्नेव स गौरवेण ५ ७
विभूषयामास ततः प्रियां ४ १२ शस्रञ्च पाण्डुमंन्दनेन ७ ४५
विमानकल्पे स विमान ४ २४ शमाय यत्स्यान्नियतम् १६ ५४
विमोक्षकामस्य हि १७ १२ शमावहं यन्नियतम् १६ ५५
विमोक्षहेतोरपि युक्त १५ ६७ शरणे सभुजङ्गमे ८ १८
विरेजुर्हरिणा यत्र सुप्ता १ १२ शरव्यः स तु दोषाणाम् १४ ३८
विलम्बहारा चलयोक्त्रका ६ ३ शरीरमामादपि मृन्म ९ ११
विवर्णितश्मश्रु वली ९ २९ शरीरमातं परिकर्षंत ९ ४०
विविधागमांस्तपसि ३ २ शरीरमीदृग्बहु दुःख ९ ४२
विश्वासश्चार्यचर्या च ११ १७ शरीरवचसोः शुद्धौ १३ १३
विषयात् विषयान्तरं गता ८ ४१ शरैरशीशमच्छत्रून् २ २७
विषयात्मकस्य हि ३ १६ शाकवृक्षप्रतिच्छन्नम् १ २४
विषयेषु तु दोषदर्शिनः ८ २५ शान्तं शिवं निर्जरसं १७ ३२
विषयैरिन्द्रियग्रामो न १३ ४० शान्तस्य तुष्टस्य सुखो १८ ४२
विसस्मार प्रियाम् १२ ७ शान्तेन्द्रिये तत्र मुनौ १० ७
विहगः खलु जालसंवृतो ८ १६ शारद्वतीपुत्रसुबाहु १६ ९१
विहगानां यथा सायं १५ ३३ शाल्वाधिपो हि ससुतो ७ ५१
विहाय तस्मादिह १८ ५७ शिरस्यथो वाससि १६ ४३
वीर्यं परं कार्यंकृतो हि १६ ९४ शिवाः पुष्करिणीश्चैव १ ५०
वेदवेदाङ्गविदुषः १ ४४ शीलं हि शरणम् १३ २८
वैदूर्यनालानि च काञ्च १० २४ शीलनाच्छीलमित्युक्तम् १३ २७
वृद्धव्यवृद्धयोरुभवे १५ ३० शीलमास्थाय वर्तन्ते १३ २१
व्यक्तमप्यर्थंकृच्छ्रेषु २ ३८ शुचिभिस्तीर्थसङ्ख्यातः १ ८
व्यपत्रपन्ते हि कुल १६ ७६ शुभतामशुभेषु कल्पयन् ८ ५४
श्लोकानुक्रमणी ४३७
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः
शोकस्य हर्त्ता शरणागता ७ ५ स चेत्कामवितर्कस्त्वां १५ ३
शोचता पीड्यमानेन १४ १८ स चेत्स्त्रीपुरुषग्राहः १३ ४३
श्येनाय प्राणिवात्सल्यात् ११ ४२ स चेद्भवस्तवं खलु दीर्घ ४ ३५
श्रद्धाङ्कुरमिमं तस्मात् १२ ४१ स जगाद ततश्चिकीर्षितं ८ ९
श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं धनेभ्यः ५ २४ सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य ६ २७
श्रवणे ग्रहणेऽथ धारणे ८ २४ सज्ञानचापः स्मृतिवर्म १७ २३
श्राम्यन्तो मुनयो यत्र १ १७ स जाततर्षोऽप्सरसः १० ४१
श्रुतवान् मतिमान् कुलो ८ ५६ स तत्र भार्यारणिसम्भवेन ७ १२
श्रुत्वा ततः सद्व्रत १० १ स तु त्वदर्थं गृहवास ६ २३
श्रुत्वा ततो भर्त्तरि ६ २४ स तेषां गौतमश्चक्रे १ २५
श्रुत्वाथ नन्दस्य मनीषितम् ५ ३६ स तौ संवर्धयामास २ ६०
श्रुत्वा महर्षेः स गृहप्रवेशम् ४ ३१ सत्यां गमनबुद्धौ हि १२ ३२
श्रुत्वा ह्यावर्त्तकं स्वर्गम् १२ १४ सत्येषु दुःखादिषु दृष्टि १६ ३२
श्रेयसो विघ्नकरणात् १५ २१ सत्त्वानामपघाताय परि १५ २४
श्लक्ष्णपूर्वमथो तेन ११ २१ सत्त्वान्यभिष्वङ्गवशानि १६ २०
श्लक्ष्णेन वचसा कांश्चित् १३ ३ स दर्शनादार्यचतुष्टयस्य १७ २८
श्लेषं त्यागं प्रियम् १३ ७ सदा युवतयो मदनैक १० ३६
श्वपचं किल सेनजित् ८ ४४ स दुःखजातान्महतो १७ १३
स सदृशं यदि धर्मचारिणः ८ १०
संरक्तकण्ठैश्च विनील ७ ११ सद्भाप्यसद्भा विषमिश्र १६ ९
संवर्धन्ते ह्यकुशला १५ २० सधर्मं धर्मान्वयतो यतश्च १८ ५३
संवृतेन च शान्तेन ११ ५ सनगा च भूः प्रविच ३ ९
संसदं शोभयित्वेन्द्री ११ ४९ स नाशकैर्दृष्टिगतैः १७ ३५
संसारकान्तारपरायणस्य ५ ४० सन्दिग्धेष्वप्युपन्नभवि १ १४
संसारे कृष्यमाणानां १५ ३१ सन्दृश्य भर्तुश्च विभूष ६ ३२
संसारे वर्त्तमानेन यदा ११ ३१ सन्धाय धैर्यं प्रणिधाय १७ ६
स कप्पिनः काश्यप १६ ९० सन्निधानमिवाथर्ना १ ५३
स कामधातोः समति १७ ४१ सपन्नगे यः कुगृहे ९ ३७
स कामरागप्रतिघौ १७ ३७ स पर्यवस्थानमवेत्य सद्यः १७ ८
स कामरागेण निगृह्य ४ ४४ स पादयोस्तत्र विधाय १७ ३
सङ्क्लेशपक्षो द्विविधश्च ५ १६ स पीतकक्षोदमिव ७ ४
सङ्कल्पविषदिग्धा हि १३ ३५ स पुष्पमासस्य च ७ २
स चक्रवाक्येव हि ४ २ स प्रेक्ष्यैव हिं जीर्णं २ ६४
समतिक्रमणार्थं च कान्ता १४ १३
४३८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः
समाजैरूत्सवैर्दायैः १ ५५ सा रोदनारोषितरक्त ६ २५
समाययौ यशःकेतुं २ ५६ सा वेपमाना परिसस्वजे ४ ३३
स मुक्तपुष्पोन्मिषितेन ४ १८ सा सुन्दरी श्वासचलोदरी ६ ३३
सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा ११ ३७ सा स्त्रीस्वभावेन विचिन्त्य ६ १२
सम्प्रग्रहस्य प्रशमस्य चैव १६ ६७ सा हासहंसा नयनद्विरेफा ४ ४
सम्भारतः प्रत्ययतः १७ १५ सुखमुत्पद्यते यच्च दिवि ११ ५४
सरिद्विस्तीर्णपरिखं १ ४२ सुगतस्तथागतमवेक्ष्य ३ २१
स रूपिणं कृत्स्नमरूपिणं १७ १६ सुवर्णगौरश्च किरात १० १२
सर्वदुःखापहं तत्तु १२ २५ सुवर्णस्तम्भवर्ष्माणः १ १९
सलिले क्षिताविव चंचार ३ २३ सुवर्णहेतोरपि पांसु १५ ६६
स लोभचापं परिकल्प १७ ३८ सूत्रेण बद्धो हि यथा ११ ५९
स विचक्रमे दिवि भुवीव ३ २२ सूर्यरश्मिभिरक्लिष्टं २ ५३
स विचारयन् जगति ३ ४ सूर्यः सरण्यूं प्रति ७ २६
स विनीय काशिषु गयेषु ३ १५ सेवार्थमादर्शनमन्यचित्तो ६ १८
सविषा इव संश्रिता ८ ३१ सोऽनिष्टनैष्क्रम्यरसो ११ २
स सुवर्णपीनयुगबाहु ३ ६ सौहार्ददृढभक्तित्वात् २ १८
स स्मृत्युपस्थानमयैः १७ २५ स्कन्धाश्च रूपप्रभृति १८ १५
सस्योत्पत्ति यदि न वा १२ ३५ स्त्रीकारणं वैरविभक्त ७ २७
स हि दोषसागरमगाध ३ १४ स्थितः स दीनः ७ ३
स्रवतीमशुचिं स्पृशेच्च ८ ५२ स्थिते विशिष्टे त्वयि १० ५७
सा खेदसंस्विन्नललाटकेन ६ ४ स्नेहेन कश्चिन्न समोऽस्ति ५ २८
सा गौरवं तत्र विचार्य ४ २९ स्पृहयेत्परसंश्रिताय ८ २८
सा चक्रवाकीव भृशं ६ ३० स्मृतेः प्रमोषो वपुषः ९ ३३
सा जिघांसुस्तमो १२ २९ स्यादत्र नासौ कुलसत्त्व ६ ४८
सा तं प्रयान्तं रमणं ४ ३९ स्वं चावसङ्गं पथि ५ ५
सा तं स्तनोद्ग्रतितहार ४ १९ स्वजनः स्वजनेन भिद्यते ८ ३३
सा तेन चेष्टाललितेन ४ १५ स्वसव्यमप्येव विचक्षणेन १६ ७८
सा त्रासयन्तीं वलभीपुट ६ ८ स्वप्नेऽथ समये २ ५०
सा दुःखिता भर्तुरदर्शनेन ६ १० स्वभावदर्शनीयोऽपि ११ ६
सा देवता नन्दनचारिणीव ४ ६ स्वभूमिषु गुणाः सर्वे १४ ४१
साधारणात्स्वप्ननिनाद ५ २३ स्वयमेव यथालिख्य १५ ३९
सा पद्मरागं वसनं वसाना ६ २६ स्वर्गं गते भर्तरि ७ ४४
सा भर्तुरभ्यागमनप्रतीक्षा ६ २ स्वर्गतर्षानिवृत्तंश्च १२ ६
साम्ना दानेन भेदेन १५ ६१ स्वैरेवादीदपच्चापि भूयो २ ३४
श्लोकानुक्रमणी ४३९
श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः | श्लोकपादाः सर्गाः श्लोकाः-
ह | हितं विप्रियमप्युक्तो २ ९
हन्यमानस्य तैर्दुःखं १३ ३४ | हितस्य वक्ता प्रवरः ५ २५
हर्यङ्गनासी मुषितैक १० ५० | हिमवन्तं यथा गत्वा १५ २८
हविःषु यश्च स्वात्मार्थं १ ३ | हिमातपव्याधिजरासु ९ ८
हस्त्यश्वरथसङ्कीर्णं १ ५२ | हृतां च सौनन्दकिनानु ७ ४२
हा चैत्ररथ हा वापि ११ ५० | हृदि कामाग्निना दीप्ते ११ ३०
हारान्मणीनुत्तमकुण्ड १० २३ | हृदि यत्संज्ञिनश्चैव १४ २१
हास्यो यथा च ८ ५९ |
अपृथत् — पृथु ३७,
अजिह्लदत् -> पृथु ३७,
असूषवत् ३७,
अचकचत्
अभ्युक्षीषत् — ३७
अशीषमत् — ३४
अवीकसत् — ३७
अवीवृधत् — ३७
अभीभमत् — ४०
निधियो नैकविधयो - 16
तस्थुषः (तान) - 17
अलं विधेः विरूद्धिः 18
सभा - धर्मशाला 19
आनर्त - गृह - 20, 22
कृतास्त्र - 34
द्विषद्वध - 37
दीर्घसूत्र - 80
ललत्करेणुम् 82
This page is blank and contains no text to transcribe.
महत्वपूर्ण प्रकाशन
(संस्कृत-हिन्दीटीकासहित)
ऋतुसंहारम् डॉ० शिवप्रसाद द्विवेदी
कादम्बरी आचार्य शेषराजशर्मा 'रेग्मी'
कालिदास-ग्रन्थावली डॉ० ब्रह्मानन्द त्रिपाठी
किरातार्जुनीयम् श्री बदरीनारायण मिश्र
कुन्दमाला आचार्य लोकमणि दाहाल
कुमारसम्भवम् श्री प्रद्युम्न पाण्डेय
गीतगोविन्दकाव्यम् डॉ० शिवप्रसाद द्विवेदी
नैषधीयचरितम् आचार्य शेषराजशर्मा 'रेग्मी'
भट्टिकाव्यम् श्री गोपाल शास्त्री 'दर्शनकेसरी'
भर्तृहरिशतकत्रयम्
रघुवंशमहाकाव्यम् डॉ० कृष्णमणि त्रिपाठी
राजतरङ्गिणी पं० रामतेज पाण्डेय
शिवराजविजयः डॉ० रमाशंकर मिश्र
शिशुपालवधम् श्री हरगोविन्दशास्त्री
सरोजसुन्दरम् पं० गुञ्जेश्वर चौधरी
अलंकारशास्त्रेतिहासः (संस्कृत) डॉ० जगदीश चन्द्र मिश्र
साहित्यदर्पणः डॉ० लोकमणि दाहाल
पञ्चतन्त्रम् पं० गुरुप्रसाद शास्त्री
हितोपदेशः पं० गुरुप्रसाद शास्त्री
काव्यशास्त्रेतिहासः (संस्कृत) डॉ० जगदीश चन्द्र मिश्र
चाणक्यनीति दर्पणः डॉ० गुञ्जेश्वर चौधरी
विदुरनीतिः डॉ० गुञ्जेश्वर चौधरी
शुक्रनीतिः डॉ० जगदीश चन्द्र मिश्र
Bhartrhirishatakatrayam K. Mahodaya
Sanskrit and Prakrit Mahakavyas Prof. Ramji Upadhyaya
Methodology of Ancient Indian Sciences Prof. W. K. Lale
चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, वाराणसी
चौखम्बा पब्लिशिंग हाउस, दिल्ली