सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः ४३
हिन्दी—उस समय धर्माभिलाषी देवगण धरती पर धर्माचरण देखने की
अभिलाषा से विचरण कर रहे थे ॥ ४६ ॥
धर्मात्मानश्चरन्तस्ते धर्मजिज्ञासया जगत् ।
ददृशुस्तं विशेषेण धर्मात्मानं नराधिपम् ॥ ४७ ॥
अन्वयः—धर्मजिज्ञासया जगत् चरन्तः ते धर्मात्मनः विशेषेण धर्मात्मानं तं
नराधिपं ददृशुः ॥ ४७ ॥
व्याख्या—धर्मस्य = धर्मानुष्ठानस्य, जिज्ञासा = ज्ञातुमिच्छा, तया धर्मजिज्ञासया,
जगत् = संसारे, चरन्तः = भ्रमन्तः, ते = देवाः, धर्मात्मनः—धर्मे आत्मा येषां ते
धर्मात्मनः = धर्माचरणकर्तृन्, विशेषेण = विशिष्टप्रकारेण, धर्मात्मानम् = धर्माचरण-
कर्त्तारम्, तम् = पुरुषविशेषं, नराधिपम् = नृपशुद्धोदनम्, ददृशुः = अपश्यन् ॥ ४७ ॥
हिन्दी—धर्म की जिज्ञासा से संसार में भ्रमण करते हुए उन देवताओं ने उस
धर्मात्मा राजा को देखा ॥ ४७ ॥
देवेभ्यस्तुषितेभ्योऽथ बोधिसत्त्वः क्षितिं व्रजन् ।
उपपत्तिं प्रणिदधे कुले तस्य महीपतेः ॥ ४८ ॥
अन्वयः—अथ तुषितेभ्यः देवेभ्यः क्षितिं व्रजन् बोधिसत्त्वः तस्य महीपतेः कुले
उपपत्तिं प्रणिदधे ॥ ४८ ॥
व्याख्या—अथ = तदनन्तरम्, तुषितेभ्यः = सन्तुष्टेभ्यः, देवेभ्यः = देवताभ्यः,
क्षितिम् = धरित्रीम्, व्रजन् = अवतरन्, बोधिसत्त्वः = गौतमः, तस्य = पूर्वोक्तस्य,
महीपतेः = राज्ञः ( शुद्धोदनस्य ), मह्याः पतिस्तस्य महीपतेः, कुले = वंशे, उपपत्तिम्
= जन्म, प्रणिदधे = जग्राह ॥ ४८ ॥
हिन्दी—उन संतुष्ट देवताओं के बीच से तब बोधिसत्त्व धरती पर उतर आये
और तब उसने उस राजा के वंश में जन्म लेने का निश्चय किया ॥ ४८ ॥
तस्य देवी नृदेवस्य माया नाम तदाभवत् ।
वीतक्रोधतमोमाया मायेव दिवि देवता ॥ ४९ ॥
अन्वयः—तदा तस्य नृदेवस्य माया नाम देवी वीतक्रोधतमोमाया दिवि देवता
माया इव अभवत् ॥ ४९ ॥
व्याख्या—तदा = तस्मिन् काले, तस्य = नरपतेः, नृदेवस्य = राज्ञः शुद्धोदनस्य,
माया नाम = 'माया' इति अभिधानेनालङ्कृता, देवी = सुराङ्गना, वीतक्रोधतमो-
माया—क्रोधश्च तमश्च माया च क्रोधतमोमायाः ( द्वन्द्वः ), वीताः क्रोधतमोमाया
यस्याः सा-वीतक्रोधतमोमायाः = कोपाज्ञानशठताशून्याः, दिवि = सुरलोके, देवता =
सा देवी, माया = ईश्वरीयशक्तिः, इव = यथा, अभवत् = बभूवेति ।
उपमाऽलङ्कारः ॥ ४९ ॥
हिन्दी—उस समय महाराज शुद्धोदन -की माया नामक एक महारानी थी।