सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 400, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ें३४६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
शत्रूणामवधूय वीर्यमिषुभिर्भुङ्क्ते नरेन्द्रश्रियं
तद्वीर्यं कुरु शान्तये विनियतं वीर्ये हि सर्वर्द्धयः ॥ ९८ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये आर्यसत्यव्याख्यानं नाम षोडशः सर्गः ॥१६॥
अन्वयः—गां कृष्ट्वा श्रमशतैश्च परिपाल्य सस्यश्रियम् अश्नोति, यत्नेन सागर-
जलं प्रविगाह्य रत्नश्रिया क्रीडति, इषुभिः शत्रूणां वीर्यम् अवधूय नरेन्द्रश्रियं भुङ्क्ते,
तत् शान्तये वीर्यं कुरु, विनियतं वीर्ये हि सर्वर्द्धयः ॥ ९८ ॥
व्याख्या—गाम्=अवनिम्, कृष्ट्वा=कर्षणं कृत्वा, श्रमशतैश्च=बहुपरिश्रमैश्च,
परिपाल्य=परिपालनं कृत्वा, सस्यश्रियम्=सस्यशोभाम्, अश्नोति=प्राप्नोति,
यत्नेन=प्रयासपूर्वकेन, सागरजलम्=जलधिजलम्, प्रविगाह्य=अवगाहनं कृत्वा, रत्न-
श्रिया=मणिकान्त्या, क्रीडति=दीव्यति, इषुभिः=बाणैः, शत्रूणाम्=अरीणाम्,
वीर्यम्=शौर्यम्, अवधूय=विनाशं कृत्वा, नरेन्द्रश्रियम्=राजलक्ष्मीम्, भुङ्क्ते=उप-
भोगं करोति, तत्=तेन कारणेन, शान्तये=शान्तिलाभाय, वीर्यम्=पराक्रमम्,
कुरु=विधेहि, वीर्यम्=पराक्रमम्, हि=यतः, विनियतम्=ध्रुवम्, सर्वर्द्धयः=
निखिलसमृद्धयः, निवसन्ति ॥ ९८ ॥
हिन्दी — धरती जोतकर और श्रमपूर्वक खेतों की रखवाली कर मनुष्य फसलों
का आनन्द पा लेता है, प्रयासपूर्वक सागर के अतल-तल में घुसकर गोताखोर रत्नों की
छवि से खेलता है, बाणों से शत्रुओं का पराक्रम नष्ट कर राज्यलक्ष्मी का उपभोग
करता है, अतः हे नन्द ! शान्ति के लिए उद्योग करो, क्योंकि उद्योग में ही सभी
समृद्धियों का निवास है ॥ ९८ ॥
सौन्दरनन्द-महाकाव्य में आर्यसत्यव्याख्यान नामक सोलहवां सर्ग समाप्त ॥ १६ ॥