सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१९८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
नीत्वा, तथैव = तेनैव प्रकारेण, राज्ञः = नृपस्य, वज्रधरस्य - धरतीति धरः, वज्रस्य
धरः वज्रधरः, तस्य = देवराजस्य, क्रीडावनम् = केलिवनम्, प्रययौ = गतवान् ॥१८॥
हिन्दी-इसके बाद भगवान् बुद्ध ने नन्द की बात सुनकर किसी अन्य कारण को
देखते हुए नन्द को साथ लेकर देवराज इन्द्र के केलिवन में प्रवेश किया ॥ १८ ॥
ऋतावृतावाकृतिमेक एके क्षणे क्षणे बिभ्रति यत्र वृक्षाः ।
चित्रां समस्तामपि केचिदन्ये षण्णामृतूनां श्रियमुद्वहन्ति ॥ १९ ॥
अन्वयः-यत्र एके-एके वृक्षाः क्षणे-क्षणे ऋतावृत्तौ आकृतिं बिभ्रति, अन्ये केचित्
षण्णाम् ऋतूनां समस्ताम् अपि चित्रां श्रियम् उद्वहन्ति ॥ १९ ॥
व्याख्या-यत्र = यस्मिन् लीलाकानने, एके-एके = प्रत्येकम्, वृक्षाः = तरवः, क्षणे-
क्षणे = प्रतिक्षणम्, ऋतावृत्तौ = वसन्तादिप्रतिऋतौ, आकृतिम् = स्वरूपसौन्दर्यम्,
बिभ्रति = धारयन्ति, अन्ये = अपरे, केचित् = कश्चित्, षण्णाम् = उक्तासङ्ख्यानाम्,
ऋतूनाम् = वसन्तादिपरिवर्त्तितकालानामू, समस्तामपि = सकलामपि, चित्राम् =
विचित्राम्, श्रियम् = कान्तिम्, उद्वहन्ति = धारयन्ति, तरुभिः ऋतूनां शोभाधारणे-
नातिशयोक्तिरलङ्कारोऽत्र ॥ १९ ॥
हिन्दी-इस केलिवन के प्रतिवृक्ष प्रतिक्षण प्रतिऋतु की बदलती रूपशोभा को
धारण करते हैं और अन्य पेड़ षड्ऋतुओं की सारी की सारी चित्र-विचित्र शोभा धारण
करते हैं ॥ १९ ॥
पुष्यन्ति केचित् सुरभीरुदारा मालाः स्रजश्च ग्रथिता विचित्राः ।
कर्णानुकूलानवतंसकांश्च प्रत्यर्थिभूतानिव कुण्डलानाम् ॥२०॥
अन्वयः-केचित् सुरभीः उदाराः मालाः विचित्राः ग्रथिताः स्रजश्च कुण्डलानां
प्रत्यर्थिभूतान् इव कर्णानुकूलान् अवतंसकांश्च पुष्यन्ति ॥ २० ॥
व्याख्या-केचित् = कियन्तस्तरवः, सुरभीः = सुगन्धिताः, उदाराः = बहुप्रदाः,
मालाः = हाराः, विचित्राः = विस्मापकाः, ग्रथिताः = गुम्फिताः, स्रजश्च = मालाश्च,
कुण्डलानाम् = वलयानाम्, प्रत्यर्थिभूतान् = प्रतिरूपजान्, इव = यथा, कर्णानुकूलान्-
कर्णयोः = श्रोत्रयोः, अनुकूलान् = उपकारकान्, अवतंसकांश्च = कर्णभूषणांश्च, पुष्यन्ति=
धारयन्ति । अत्रोत्प्रेक्षाऽलङ्कार इति ॥ २० ॥
हिन्दी-कितने ही वृक्ष सुगन्धित हैं, सुन्दर मालाएँ, रंग-बिरंगे गूँथे हार तथा
कुण्डलों की बराबरी करने वाले कानों के अनुकूल आभूषण धारण करते हैं ॥ २० ॥
रक्तानि फुल्लाः कमलानि यत्र
प्रदीपवृक्षा इव भान्ति वृक्षाः ।
प्रफुल्लनीलोत्पलरौहिणोऽन्ये
सोन्मीलिताक्षा इव भान्ति वृक्षाः ॥ २१ ॥
अन्वयः-यत्र रक्तानि कमलानि फुल्लाः वृक्षाः प्रदीपवृक्षाः इव भान्ति, अन्ये
प्रफुल्लनीलोत्पलरौहिणः वृक्षाः सोन्मीलिताक्षाः इव भान्ति ॥ २१ ॥