सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १२७
हिन्दी-आश्रितों के शोक को हरण करने वाला तथा अभिमानियों के लिए
दुःख का विधान करने वाला वह नन्द अपनी उस कान्ता के लिए, जिसे अशोक
अत्यन्त प्रिय वन था, अशोक वृक्ष का सहारा लेकर चिन्तित हुआ ॥ ५ ॥
प्रियां प्रियायाः प्रतनुं प्रियङ्गुं निशाम्य भीतामिव निष्पतन्तीम् ।
सस्मार तामश्रुमुखीं सबाष्पः प्रियां प्रियङ्गुप्रसवावदाताम् ॥ ६ ॥
अन्वयः—सबाष्पः प्रियायाः प्रियां प्रतनुं प्रियङ्गुं भीताम् इव निष्पतन्तीं निशाम्य
प्रियङ्गुप्रसवावदातां ताम् अश्रुमुखीं प्रियां सस्मार ॥ ६ ॥
व्याख्या—सबाष्पः = रुदन्, प्रियायाः = प्रियपत्न्याः, प्रियाम् = कान्ताम्, प्रतनुम् =
सुखस्पर्शांम्, प्रियङ्गुम् = एतन्नाम्नीं लताम्, भीताम् = भयाक्रान्ताम्, इव = यथा,
निष्पतन्तीम् = निस्सरन्तीम्, निशाम्य = अवलोक्य, प्रियङ्गुप्रसवावदाताम्—प्रियङ्गू-
नाम् = एतदाख्यलतानाम्, प्रसवानामिव = कुसुमानामिव, अवदाता = श्वेता ताम्,
ताम् = सुन्दरीम्, अश्रुमुखीम् = सबाष्पाम्, प्रियाम् = कान्ताम्, सस्मार =
अस्मार्षीत् ॥ ६ ॥
हिन्दी-डरी, सहमी घर से बाहर निकलती, आँसू से तर-बतर मुखवाली,
प्रियङ्गुलता के पुष्प की तरह श्वेतवर्णा, कोमलाङ्गी कान्ता को नन्द ने रोते हुए याद
किया ॥ ६ ॥
पुष्पावनद्धे तिलकद्रुमस्य दृष्ट्वान्यपुष्टां शिखरे निविष्टाम् ।
सङ्कल्पयामास शिखां प्रियायाः शुक्लांशुकेऽट्टालमपाश्रितायाः ॥ ७ ॥
अन्वयः—तिलकद्रुमस्य पुष्पावनद्धे शिखरे निविष्टाम् अन्यपुष्टां दृष्ट्वा शुक्लांशुके
अट्टालम् अपाश्रितायाः प्रियायाः शिखां सङ्कल्पयामास ॥ ७ ॥
व्याख्या - तिलकद्रुमस्य = तमालपत्रवृक्षस्य, पुष्पावनद्धे = पुष्पैः = कुसुमैः, अवन-
द्धम् = व्याप्तम्, तस्मिन्, शिखरे = शृङ्गे, निविष्टाम् = उपविष्टाम्, अन्यपुष्टाम् =
कोकिलाम्, दृष्ट्वा = अवलोक्य, शुक्लांशुके = शुभ्रवसने, अट्टालम् = राजभवनम्,
अपाश्रितायाः = स्थितायाः, ( अप + आ + श्रिल् + क्त + टापि ), षष्ठ्येकवचने,
प्रियायाः = कान्तायाः, शिखाम् = केशपाशाम्, सङ्कल्पयामास = सम्यग्रूपेणा-
कल्पयत् ॥ ७ ॥
हिन्दी-तिलक वृक्ष श्वेत पुष्पों से भरी ऊपर की फुनगी पर बैठी काली कोयल
को देखकर उसने अट्टालिका पर खड़ी श्वेत वस्त्र वाली अपनी प्रिया के केशपाश की
कल्पना की ॥ ७ ॥
लतां प्रफुल्लामतिमुक्तकस्य चूतस्य पार्श्वे परिरभ्य जाताम् ।
निशाम्य चिन्तामगमत् तदैवं श्लिष्टा भवेन्मामपि सुन्दरीति ॥ ८ ॥
अन्वयः—अतिमुक्तकस्य प्रफुल्लां लतां चूतस्य पार्श्वे परिरभ्य जातां निशाम्य
सुन्दरी माम् अपि एवं श्लिष्टा भवेत् इति तदा चिन्ताम् अगमत् ॥ ८ ॥