सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सप्तमः सर्गः
नन्द-विलापः
कसक उठी नव पीर हृदय की, विश्वासों ने ठोकर खाई ।
हाय नन्द की भींगी पलकों को, स्मृति ने फिर दुलराई ॥
लिङ्गं ततः शास्तृविधिप्रदिष्टं गात्रेण बिभ्रन्न तु चेतसा तत् ।
भार्यागतैरेव मनोवितर्कैर्जेह्रीयमाणो न ननन्द नन्दः ॥ १ ॥
अन्वयः—ततः शास्तृविधिप्रदिष्टं तत् लिङ्गं गात्रेण बिभ्रत् न तु चेतसा
भार्यागतैः एव मनोवितर्कैः जेह्रीयमाणः नन्दः न ननन्द ॥ १ ॥
व्याख्या - ततः = तदनन्तरम्, शास्तृविधिप्रदिष्टम्-शास्तुः = अधिष्ठातुः,
विधिना = रीत्या, प्रदिष्टम् = निर्दिष्टम्, तत् = पूर्वोक्तम्, लिङ्गम् = चिह्नम्, भिक्षु-
वेषम्, गात्रेण = देहेन, बिभ्रत् = दधानः, न तु = न च, चेतसा = हृदयेन, भार्यागतैः=
पत्नीविषयकैः, एव = इति निश्चयेन, मनोवितर्कैः-मनसि = चेतसि, गताः = याताः,
वितर्काः = ऊहापोहास्तैः, जेह्रीयमाणः = अतिलज्जितः सन्, नन्दः = तथागतानुजः,
न = नहि, ननन्द = आनन्दितो बभूव ॥ १ ॥
हिन्दी—शास्ता के विधानानुसार नन्द ने उस वेष को शरीर से धारण किया, न
कि मन से । भार्या विषयक मानसिक विचारों के कारण नन्द आत्मग्लानि में डूबे हैं,
प्रसन्न नहीं है ॥ १ ॥
स पुष्पमासस्य च पुष्पलक्ष्म्या सर्वाभिसारेण च पुष्पकेतोः ।
यानीयभावेन च यौवनस्य विहारसंस्थो न शमं जगाम ॥ २ ॥
अन्वयः—पुष्पमासस्य च पुष्पलक्ष्म्या पुष्पकेतोः सर्वाभिसारेण च यौवनस्य
यानीयभावेन च विहारसंस्थः स शमं न जगाम ॥ २ ॥
व्याख्या - पुष्पमासस्य = वसन्तऋतोः, च = पुनः, पुष्पलक्ष्म्या = सुमनशोभया,
पुष्पकेतोः = मदनस्य, सर्वाभिसारेण—सर्वस्मिन् = सर्वत्र, अभिसारः = गमनस्तेन =
सर्वतोव्याप्त्या, च = पुनः, यौवनस्य = तारुण्यस्य, यानीयभावेन = गमनीयभावनया,
च = पुनः, सः = नन्दः, शमम् = शान्तिम्, न = नहि, जगाम = अगच्छत् ॥ २ ॥
हिन्दी—वसन्त की शोभा, मदन की सर्वत्र व्याप्ति एवं जवानी की भावनाओं के
कारण विहार में रहते हुए भी नन्द के मन में शान्ति नहीं आई ॥ २ ॥
स्थितः स दीनः सहकारवीथ्यामालीनसम्मूर्च्छितषट्पदायाम् ।
भृशं जजृम्भे युगदीर्घबाहुर्ध्यात्वा प्रियां चापमिवाचकर्ष ॥ ३ ॥
सौ०-12