सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 362, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वादशः परिच्छेदः ३०३
गत्वा गत्वा संरक्षितुमिच्छारूपधर एष भगवान् एकैकेन भेदेन भुजास्त्रशक्ति-
वक्त्रभेदेनैकेकं रूपमाश्रित्य दशधा सितादिकं च याति । “युगानुसारिकान्तिश्च”
(१२।११) इति पूर्वोक्तक्रमेण तत्तद्युगानुसारिण्याऽवस्थया सितरक्तादिवर्णभेदं च
प्राप्नोतीत्यर्थः । एवं च पूर्वोक्तैर्भुजवक्त्रवर्णैः शक्तीशस्याशीत्युत्तरचतुःशताधिक-
सहस्ररूपभेदा भवन्तीति ज्ञेयम् ॥ २३८-२३९ ॥
पाताल से लेकर सभी लोकों की पूर्ति के लिये वे विश्वात्मा अनेक रूप
धारण कर फिर एक-एक रूप से लोक में विचरण करते हैं ॥ २३८ ॥
वे युगादि भेद से दश प्रकार का सितादि रूप धारण करते हैं, वे सर्वज्ञ हैं,
वे महिमामण्डित हैं। वे आद्य केवल नृसिंह का मुख धारण नहीं करते ॥ २३९ ॥
विमर्श—इस प्रकार पूर्वोक्त भुजाओं, वक्त्रों एवं वर्ण की विभिन्नता से वे
आद्य प्रभु चार सौ अस्सी हजार रूप धारण करते हैं—ऐसा समझना चाहिए ।
बिभर्ति रूपाण्येतानि त्वनिरुद्धस्तु तार्क्ष्यकम् ।
एवमाक्रम्य गरुडं प्रद्युम्नो बिभृयात् तनुम् ॥ २४० ॥
नानात्वमपि चाभ्येति सङ्कर्षणः सुपर्णगः ।
देवः सत्योपरि स्थित्वा विश्वात्मा यात्यनेकधा ॥ २४१ ॥
सुरसिद्धमनुष्यादिभूतानां दुःखशान्तये ।
अथ “चातुरात्म्यसमूहात्तु यत्पद्मादलभूस्थितम्” (१२।१७५) इत्याद्युक्त-
प्रकारेण वासुदेवादीनां मध्येऽन्यतमस्य शक्त्यात्मत्वे तस्य नृसिंहादिवक्त्रद्वयं विना
भुजास्त्रशक्तिभेदान्वितत्वं सर्वं प्राग्वदेव, वाहनं तु सत्यादिक्रमेण विभिन्नमित्याह—
विना वक्त्रैरिति त्रिभिः ॥ २३९-२४२ ॥
अनिरुद्ध तार्क्ष्य पर सवार होकर इतने रूपों को धारण कर लेते हैं । प्रद्युम्न
गरुड़ पर सवार होकर अनेक शरीर धारण कर लेते हैं । सङ्कर्षण सुपर्ण पर सवार
होकर नाना रूप धारण कर लेते हैं । इसी प्रकार विश्वात्मा प्रभु देवाधिदेव-सत्यात्मा
पर सवार होकर अनेक रूप धारण कर लेते हैं ॥ २४०-२४१ ॥
चतुर्णां योनिजा वर्णास्ते तु मूर्त्यन्तरेषु च ॥ २४२ ॥
चतुर्भुजस्यादिमूर्तेर्विष्णोर्मूर्त्यन्तरस्य च ।
वर्णलाञ्छनतुल्यत्वे भेदकृत् तद्द्वजद्वयम् ॥ २४३ ॥
वासुदेवाद्युक्तं शुक्लादिवर्णचतुष्टयं शक्त्यात्ममूर्त्यन्तरेष्वपि संभवतीत्याह—
चतुर्णामित्यर्धेन ॥ २४२ ॥
चतुर्भुजस्य वासुदेवस्य तथाविधशक्त्यात्ममूर्तेश्च वर्णलाञ्छनतुल्यत्वेन मूर्तिसंदेहे
प्राप्ते तत्तद्ध्वजद्वयं तत्तन्मूर्तिभेदज्ञानजनकं भवतीत्याह—चतुर्भुजस्येति ॥ २४३ ॥
देवता, सिद्ध, मुनष्य तथा समस्त प्राणियों के दुःख की शान्ति के लिये जो