सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)
Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary
भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा
पृष्ठ 358, कुल 837 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वादशः परिच्छेदः २९९
अपने दोनों बायें हाथ में शङ्ख एवं चक्र धारण किया है । इस प्रकार वे आद्य
(शङ्ख) धारण करने से इस संसार में शाश्वती शान्ति प्रदान कर रहे हैं । द्वितीय
दाएँ हाथ में वे गदा धारण करते हैं (जो पालनहार का प्रतीक है) ॥२१४-२१५॥
भूयः करचतुष्केण पूर्वोक्तेन क्रमेण तु ॥ २१५ ॥
चतुर्णामिब्जपूर्वाणामन्योन्यत्वेन धारणात् ।
धत्ते द्वादशधा रूपं निःशक्तिकं च केवलम् ॥ २१६ ॥
एषां कमलादीनां परस्परव्यत्यस्तधारणेन चतुर्भुजरूपं द्वादशधा भवतीत्याह—
भूय इति सार्धेन । द्वादशधा पद्मादिधारणक्रमस्तु मुख्यदक्षिणहस्तमारभ्य मुख्य-
वामकरान्तम्—
१. पद्मगदाचक्रशङ्खाः २. पद्मशङ्खचक्रगदाः ३. पद्मगदाशङ्खचक्राणि
४. पद्मचक्रशङ्खगदाः ५. पद्मचक्रगदाशङ्खाः ६. पद्मशङ्खगदाचक्राणि
७. शङ्खगदाचक्रपद्मानि ८. शङ्खपद्मचक्रगदाः ९. शङ्खचक्रगदापद्मानि
१०. शङ्खपद्मगदाचक्राणि ११. शङ्खगदापद्मचक्राणि १२. शङ्खचक्रपद्मगदाश्च
क्रमेण ज्ञेयाः ॥ २१५-२१६ ॥
फिर वे अपने परस्पर-व्यत्यस्त चारों हाथों में चार पूर्ण कमल धारण करने
से बारह रूप धारण करते हैं जो केवल निःशक्तिक रूप है और शान्ति का प्रतीक
है । (इन बारह स्वरूपों का क्रम टीका में देखना चाहिए) ॥ २१५-२१६ ॥
पुनर्द्वादशकं तच्च सह शक्तिचयेन तु ।
स्थितमेकाधिकेनैव षोढा कमललोचन ॥ २१७ ॥
एवं चतुर्भुजेनैव वपुषा बहुधा स्थितः ।
इदमैकैकं रूपं पुनः प्रत्येकं लक्ष्म्यादिशक्तिभेदैः षोढा भवतीत्याह—पुनर्द्वादश-
कमिति सार्धेन । शक्ति(द्व?च)येन देवीसमूहेनेत्यर्थः । अत्र चयेनेति जात्येकवचनम्,
द्विकचतुष्कषट्काष्टकद्विष्टकभेदभिन्नानां शक्तिसमूहानामुक्तत्वात् । एकाधिकेन
लक्ष्माधिकेनेत्यर्थः । "प्राग्वल्लक्ष्म्या समेतं यत्तदेकं रूपमीश्वरम्" (१२।२०६) इति
पूर्वोक्तेः । समूहस्यानेकात्मकत्वादेकाधिकेनेति शक्ति(द्व?च)यस्य पृथग्विfeedणमुक्त-
मिति ज्ञेयम् । एवं चतुर्भुजेनैव वपुषा बहुधा स्थितः । केवलरूपैर्द्वादशभिर्लक्ष्म्यादि-
शक्तिसहितैर्द्विसप्ततिरूपैराहत्य चतुरशीतिरूपभेदैरन्वित इत्यर्थः ॥ २१७-२१८ ॥
पुनः यही एक-एक रूप में लक्ष्म्यादि शक्ति के भेद से छः भेद हो जाता
है । इनका कुल ७ × १२ = ८४ रूप हो जाता है, उसे वहीं देखिये) फिर शक्ति
के साथ उनका बारह रूप हो जाता है । इस प्रकार, हे कमललोचन ! एकाधिक
अर्थात् लक्ष्मी के साथ ६(= ७) रूप हो जाता है ॥ २१७-२१८ ॥
सप्तधा षड्भुजाद्येन भुजाधिक्येन वै पुनः ॥ २१८ ॥
स्थितस्त्वनेकधा देवो यथा तदवधारय ।