सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

पृष्ठ 240, कुल 837 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 240

अष्टमः परिच्छेदः १८१
कान्तासमन्वितं देवं केशवं क्लेशनाशनम् ॥ ८७ ॥
अथ तद्दशमीमारभ्य नारायणमन्त्रेण व्रतानुष्ठानम्, तदर्थं पूर्वोक्तकर्णिका-
मध्ये केवलस्य स्वकारणभूतवासुदेवाकारनारायणस्यार्चनम्, बहिररस्थाने नारायणस्य
तद्देव्या सहार्चनम्, दशम्याद्दिद्वादश्यन्तं दिनत्रये नारायणस्यार्चनानन्तरं केशव-
स्यापि स्थानद्वयेऽर्चनम्, द्वादश्यां रात्रौ केशवस्योत्तरपूजां चाह—ततः प्रभृतीति
चतुर्भिः ॥ ८४-८७ ॥
उसी काल से पहले कही गई विधि के अनुसार नारायणाख्य मन्त्र द्वारा
समस्त व्रत कर्म समाप्त करे ॥ ८४ ॥
सर्वप्रथम कर्णिका के मध्य में सबके कारणभूत वासुदेवाकार श्री नारायण का
अर्चन करे । फिर बाहर अर के स्थान में पूर्व की भाँति स्नानादि से देवी समेत
नारायण की पूजा करे ॥ ८५ ॥
द्वादशी के दिन विधानपूर्वक केशव के साथ नारायण की पूजा करे । किन्तु
यहाँ नारायण के बाद केशव की पूजा का विधान है । इसके बाद दिन बीत जाने
पर क्लेशनाशक कान्ता सहित भगवान् केशव से क्षमा माँगे ॥ ८६-८७ ॥
विमर्श—दशमी से लेकर द्वादशी पर्यन्त तीन दिन तक नारायण की पूजा
के बाद दो स्थानों में केशव का भी अर्चन करना चाहिए । अर्थात् पौष शुक्ल
दशमी से आरम्भ कर नारायण का व्रतानुष्ठान करे । पहले पूर्वोक्त कर्णिका के
मध्य में स्वकारणभूत वासुदेवाकार केवल नारायण का अर्चन करे । फिर बाहर अर
स्थान में नारायण का देवी के साथ अर्चन करे । दशमी से लेकर द्वादशी पर्यन्त
तीन दिन नारायण की अर्चना के बाद केशव का भी दोनों स्थानों में अर्चन करे ।
फिर द्वादशी के दिन रात्रि में केवल केशव की पूजा करे ।
अथ दामोदरान्ताभिर्मूर्त्तिभिश्च समन्वितम् ।
देवं नारायणं भक्त्या परेऽहनि समर्चयेत् ॥ ८८ ॥
मध्ये केशववत् पश्चाच्चक्रस्थं केशवारके ।
केशवं च तदीयेऽरे यजेत् कान्तासमन्वितम् ॥ ८९ ॥
एवं प्रतिदिनं तावद् यावन्मासस्य सा तिथिः ।
ततो माधवमूर्तेर्वै प्राग्वदाराधनं भवेत् ॥ ९० ॥
तदपरदिनमारभ्य माघशुक्लदशम्यन्तं नारायणस्यैव केशववत् स्थानद्वयेऽर्चनम्,
तदनन्तरं केशवमाधवादीनां द्वितीयाद्यरेषु क्रमेण पूजनं च कार्यमित्याह—अथेति सार्ध-
द्वाभ्याम् । केशवारके पूर्वकल्पे केशवो यस्मिन्नरे पूजितस्तस्मिन्नित्यर्थः । तदीयेऽरे
नारायणः पूर्वं यस्मिन्नर्चितस्तस्मिन्नर इत्यर्थः । माघमासे माधवमन्त्रेण व्रतानुष्ठानं
पूर्ववदेव कार्यमित्याह—तत इत्यर्धेन । अत्र प्राग्वदित्यनेन माघशुक्लदशम्यादि-
द्वादश्यन्तं दिनत्रयेऽपि माधवस्य स्थानद्वयार्चनानन्तरं नारायणस्यापि स्थानद्वयेऽर्चनम्,