सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

( ४६ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ बौद्ध-
न्धमात् ॥ दुःखमायतनं चैव ततः समुदयो मतः । मार्गश्चेत्यस्य
च व्याख्या क्रमेण श्रूयतामतः ॥ दुःखं संसारिणः स्कन्धास्ते
च पञ्च प्रकीर्त्तिताः । विज्ञानं वेदना संज्ञा संस्कारो रूपमेव
च॥पञ्चेन्द्रियाणि शब्दाद्या विषयाः पञ्च मानसम् । धर्मायतन-
मेतानि द्वादशायतनानि तु ॥ रागादीनां गणोऽयं स्यात् समु-
देति नृणां हृदि । आत्मात्मीयस्वभावाख्यः स स्यात् समुदयः
पुनः ॥ ५९ ॥
विवेकविलास नाम ग्रन्थमें बौद्धमत निम्नलिखित प्रकार कहा है बौद्धोंके देव
सुगत ( बुद्ध ) ही हैं । संसार क्षणिक है चार्यसत्त्व अर्थात् “दुःख, समुदय,
तन्निरोध, मार्गाश्चत्वारः आर्यस्य बुद्धाभिमतानि तत्त्वानि” इस सूत्रोक्त चार ही तत्त्व
हैं उसीकी गणना करते हैं ( दुःखमायतनेत्यादि ) क्रमसे उसका व्याख्यान कहते
हैं विज्ञान, वेदना, संज्ञा, संस्कार, रूप यही पञ्च स्कन्ध सांसारिक दुःख है । शब्द,
स्पर्श, रूप, रस गन्ध यही पञ्च विषय हैं पञ्च ज्ञानेन्द्रिय मन और बुद्धि यही
द्वादशायतन हैं मनुष्यके हृदयमें जो रागद्वेषादि गण हैं वही समुदाय है आत्मा
आत्मीय स्वभावको भी समुदाय कहते हैं ॥ ५९ ॥
*क्षणिकाः सर्वसंसारा इति या वासना स्थिरा । स मार्ग इति
विज्ञेयः स च मोक्षोऽभिधीयते ॥ प्रत्यक्षमनुमानञ्च प्रमाणद्वि-
तयं तथा । चतुःप्रस्थानिका बौद्धाः ख्याता वैभाषिकादयः ॥
अर्थो ज्ञानान्वितो वैभाषिकेण बहु मन्यते । सौत्रान्तिकेन
प्रत्यक्षग्राह्योऽर्थो न बहिर्मतः ॥ आकारसहिता बुद्धियोंगाचारस्य
सम्मता। केवलां संविदं स्वस्थां मन्यन्ते मध्यमाः पुनः ॥ रागादि-
ज्ञानसन्तानवासनाच्छेदसम्भवा । चतुर्णामपि बौद्धानां मुक्तिरेषा
प्रकीर्त्तिता ॥ कृत्तिः कमण्डलुर्मौण्ड्यं चीरं पूर्वाह्नभोजनम् ।
सङ्घो रक्ताम्बरत्वं च शिश्रिये बौद्धभिक्षुभिः ॥” इति ॥ ६०॥
इति सर्वदर्शन संग्रहे बौद्धदर्शनं समाप्तम् ॥ २ ॥
सम्पूर्ण संसार क्षणिक है ऐसी जो स्थिरवासना है उसीको मार्ग कहते हैं यही
मोक्ष है । प्रत्यक्ष और अनुमान दो प्रमाण हैं । सौत्रान्तिक वैभाषिकादि भेदसे चार