सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 48, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( ३५ )
बाह्यार्थानुमेयवादीका मत कहते हैं ( अन्ये तु इत्यादि ) विज्ञानातिरिक्त बाह्य
नीलादि वस्तु नही ऐसा कहना अप्रमाणिक है । मृद्घटवत् सहोपलब्धिरूप नियम
भी बाह्यसत्तानिषेधम प्रमाण नही होसकता । ग्राह्यग्राहकका अभेदसाधक अप्रयोजक है
अर्थात् व्यभिचारशंका निवर्तकत्वरूप तर्कशून्य है, क्योंकि सन्दिग्ध विपक्ष व्यावर्तक
नहीं है यदि कहो भेदम सहोपलम्भनियम न रहेगा यहभी नही होसकता क्योंकि ज्ञान
अन्तर्मुख ( अन्तःकरणधर्म ) विषय, बाह्य होनेसे भेद प्रतीतिविषय दोनोको एक-
देशत्व एककालत्वरूप सहत्व ही असम्भव है । दूषणान्तरभी कहते हैं ( नीलेति )
नीलार्यर्थ यदि ज्ञानरूप होता तो ज्ञान अहमतीतिविषय होनेसे नीलादिको भी अहं
इत्याकारक प्रतीति न होने सकेगी इद इत्याकारक प्रतीति न होगी क्योंकि ज्ञानसे
विषयका भेद है ही नही ॥ ४२ ॥
अथोच्यते—ज्ञानस्वरूपोऽपि नीलाकारो भ्रान्त्या बहिर्वद्भेदेन
प्रतिभासत इति न च तत्राहमुल्लेख इति । तथोक्तम्—"परिच्छे-
दान्तराद्योय भागो बहिरिव स्थितः । ज्ञानस्याभेदिनो भेदप्र-
तिभासोऽप्युपप्लव ॥" इति । "यदन्तर्ज्ञेयतत्त्वं तद्बहिर्वदवभा-
सते " इति च ॥ ४३ ॥
( अथोति ) यद्यपि नीलादि विज्ञानस्वरूप ही है तथापि भ्रान्तिसे बाह्यके समान
भिन्न प्रतीत होता है अत उसमें अहमित्याकार नहीं होता ( तथोक्तमिति ) भेद-
शून्य ज्ञानको भी अन्य ( व्यावर्तक ) सम्बन्धसे बाह्यके समान स्थित भेदावभास भी
भ्रम है । जो आन्तरिक ज्ञेयतत्व बाह्यवत् भासित होता है ॥ ४३ ॥
तद्युक्तम्-बाह्यार्थाभावे तद्व्युत्पत्तिरहिततया बहिर्वदित्युपमानोक्तेर-
युक्तेः। नहि वसुमित्रो वन्ध्यापुत्रवद्भासत इति प्रेक्षावानाचक्षीत ।
भेदप्रतिभासस्य भ्रान्तत्वे अभेदप्रतिभासस्य प्रामाण्यम् । तत्
प्रामाण्ये च भेदप्रतिभासस्य भ्रान्तत्वमिति परस्पराश्रयप्रसङ्गाच्च ।
अविसंवादान्नीलतातिकमेव संविदाना बाह्यमेवोपाददते जगत्यु-
पेक्षन्तेऽवान्तरमिति व्यवस्थादर्शनाच्च । एवञ्चायमभेदसाधको
हेतुर्गोमयपायसीयन्यायवदाभासतां भजेत् । अतो बहिर्वदिति
वदता बाह्यं ग्राह्यमेवेति भावनीयमिति भवदीय एव बाणो
भवन्त प्रहरेत् ॥ ४४ ॥