सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 280, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २७३ )
तस्मात्पारिशेष्यादधिकारपदवेदनीयप्रारम्भार्थोऽथशब्द इति
विशेषो भाष्यते ॥ १५ ॥
यह अथशब्द क्या अधिकारार्थक है अथ आनन्तर्यार्थक ? इत्यादि विचारस्थलमें
जो द्वितीय पक्षका उपन्यास हो वहाँ प्रश्नार्थकत्व सम्भव होनेपरभी यहाँ वह सम्भ-
व नहीं है अत॰ परिशेष अधिकारपदबोध्य प्रारम्भार्थक अथ शब्द है ॥ १५ ॥
अथैष ज्योतिरथैष विश्वज्योतिरित्यार्थाथशब्दः क्रतुविशेषप्रार-
म्भार्थः परिगृहीतो यथा अथशब्दानुशासनमित्यत्राथशब्दो
व्याकरणशास्त्राधिकारार्थः । तद्वदपि व्यासभाष्ये योगसूत्र-
विवरणपरे ‘अथेत्ययमधिकारार्थः प्रयुज्यते’ इति तद् व्याचख्यौ
वाचस्पतिः । तस्मादयमथशब्दोऽधिकारद्योतको मंगलार्थ-
श्वेति सिद्धमिति ॥ १६ ॥
अथ एष ज्योति इत्यादि स्थलमें जिस प्रकार ऋतुविशेष पारम्भार्थक अथशब्द है
जिस प्रकार अथ शब्दानुशासनमित्यादिमें अथशब्द व्याकरणशास्त्रका अधिकारार्थ-
क है तिसी प्रकार योगसूत्रविवरणपर योगभाष्यमेंभी अथशब्दको अधिकारार्थक
कहा है । वाचस्पतिमिश्रनेभी इसी प्रकार व्याख्यान किया है अत अथशब्द
अधिकारार्थक और स्वरूपतः मंगलार्थकभी है यह सिद्ध हुआ ॥ १६ ॥
तदित्थममुष्याथशब्दस्याधिकारार्थत्वपक्षे शास्त्रेण प्रस्तूयमा-
नस्य योगस्योपवर्त्तनात् समस्तशास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन
शास्त्रस्य सुखावबोधप्रवृत्तिरास्तामित्युपपन्नम् ॥ १७ ॥
इस प्रकार अथशब्द अधिकारार्थक होनेसे आरम्भमाण योगशास्त्रका उपक्रम
करके समस्तशास्त्रतात्पर्य व्याख्यानद्वारा शास्त्रका सुखावगमप्रवृत्तिभी सिद्ध
हुई ॥ १७ ॥
ननु 'हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः' इति याज्ञवल्क्य-
स्मृतेः पतञ्जलि कथं योगस्य शासितेति चेदद्धा अतएव तत्र
तत्र पुराणादौ विशिष्य योगस्य विप्रकीर्णतया दुर्ग्राह्यार्थत्वं
मन्यमानेन भगवता कृपासिन्धुना फणिपतिना सारं सञ्जिघृ-
क्षुणा अनुशासनमारब्धं न तु साक्षाच्छासनम् ॥ १८ ॥
३८ ३५