सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 278, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 278

दर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( २७१ )
अथ मा नाम भूदानन्तर्यार्थोऽथशब्दः मङ्गलार्थः किं न
स्यात् न स्यान्मंगलस्य वाक्यार्थे समन्वयाभावात् । अगर्हि-
ताभीष्टवाप्तिर्मङ्गलम् । अभीष्टं च सुखावाप्तिदुःखपरिहाररू-
पतयेष्टं योगानुशासनस्य च सुखदुःखनिवृत्त्योरन्यतरत्वाभा-
वान्न मंगलता । तथा च योगानुशासनं मंगलमिति न संपद्यते
मृदंगध्वनेरिवाथशब्दश्रवणस्य कार्यतया मंगलस्य वाच्यत्व-
लक्ष्यत्वयोरसंभवाच्च यथार्थिकार्थो वाक्यार्थे निनिशते तथा
कार्यमपि निविशेत अपदार्थत्वाविशेषात् । पदार्थै पदार्थ एव
हि वाक्यार्थे समन्वीयते अन्यथा शब्दप्रमाणकानां शाब्दी
ह्याकांक्षा शब्देनैव पूर्येति मुद्राभंगकृतो भवेत् ॥ १२ ॥
यद्यपि अथशब्द आनन्तर्यार्थक न हो तथापि मंगलार्थक क्यों न माना जाय ?
यहभी नहीं हो सकता मंगलका वाक्यार्थमें अन्वयही नहीं होगा क्योंकि अनिन्दित
और अभीष्टप्राप्ति मंगल है तत्र दुःखपरिहारपूर्वक सुखकी प्राप्ति अभीष्ट है योगानु-
शासन सुखप्राप्ति दुःखनिवृत्ति दोनोंमेंसे एकभी न होनेसे मंगल नहीं हो सकता यो-
गानुशासन मंगल है ऐसा वाक्यार्थ न हो सकता क्योंकि मृदङ्गध्वनिके समान अ-
थशब्दका श्रवणकार्य होनेसे मंगलवाच्यार्थ और लक्ष्यार्थ दोनोंमेंसे एकभी नहीं हो
सकता जिस प्रकार आर्थिकार्थ वाक्यार्थमें निविष्ट नहीं होता है उसी प्रकार कार्य-
भी वाक्यार्थमें न मिल सकेगा पदार्थही वाक्यार्थमें सम्बद्ध होता है यदि आर्थिका-
र्थकोभी वाक्यार्थमें अन्वयमानो तो शाब्दी आकांक्षा शब्दहीसे शान्त होती है यह
सिद्धान्तभी भग्न होगा ॥ १२ ॥
ननु प्रारिप्सितप्रबन्धपरिसमाप्तिपरिपन्थिप्रत्यूहव्यूहप्रशमनाय
शिष्टाचारपरिपालनाय च शास्त्रारम्भे मंगलाचरणमनुष्ठेयम् ।
मंगलादीनि मंगलमध्यानि मंगलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते
आयुष्मत्पुरुषकाणि वीरपुरुषकाणि च भवन्तीत्याभियुक्तोक्तेः ।
भवति च मंगलार्थोऽथशब्दः । “ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ
ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्याताै तस्