सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 262, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेतः । ( २५५ )
शायां स्वप्नावस्थावदुच्चावच• प्रपञ्चो विवर्तत इति कारिकार्थः।
तदाहुर्वेदान्तवादनिपुणा --“यथा स्वप्नप्रपञ्चोऽयं मयि माया
विजृम्भितः । एवं जाग्रत्प्रपञ्चोऽपि मयि माया विजृम्भितः॥”
इति ॥ ३५ ॥
तत्तदुपाधिकल्पितभेदवश व्यावहारिक अविद्याकल्पित होनेसे प्रतिनियत आका-
रसे कल्पितरूप भेद ब्रह्मतत्त्वही समस्त शब्द वाच्य है । पारमार्थिक अद्वितीयमें
उच्च नीच प्रपञ्च सब स्वप्न पदार्थवत् हे आविद्यक विवर्तमात्र हे यह कारिका
नभिप्राय है ॥ ३५ ॥
तदित्थं कूटस्थे परस्मिन् ब्रह्मणि सच्चिदानन्दरूपे प्रत्यगभिन्नेऽ
वगते अनाद्यविद्यानिवृत्तौ तादृग्ब्रह्मात्मनावस्थानलक्षणं निः-
श्रेयसं सेत्स्यति ' शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माविगच्छति'
इत्यभियुक्तोक्ते । तथाच शब्दानुशासनशास्त्रस्य निःश्रेयस-
साधनत्वं सिद्धम् ॥ ३६ ॥
इस प्रकार जीवाभिन्न सच्चिदानन्द परब्रह्मके ज्ञानसे अविद्याकी निवृत्ति होने-
पर ब्रह्मस्वरूपावस्थितिरूप मोक्ष प्राप्त होता है । अभियुक्तोंनेभी शब्दब्रह्ममें
निपुण होनेसे परब्रह्मकी प्राप्ति कही है । इसलिये शब्दशास्त्रको मोक्षसाधनत्व
सिद्ध हुआ ॥ ३७ ॥
तदुक्तम्--“तद् द्वारमपवर्गस्य वाङ्मलानां चिकित्सितम् ।
पवित्रं सर्वविद्यानामधिविद्यं प्रचक्षते ॥” इति । तथा-“ इद-
माद्यं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् । इय सा मोक्षमार्गाणा-
मजिह्मा राजपद्धतिः ॥ " इति ॥ तस्माद् व्याकरणशास्त्रं पर-
मपुरुषार्थसाधनतयाध्येतव्यमिति सिद्धम् ॥ ३७ ॥
इति सर्वदर्शनसंग्रहे पाणिनिदर्शनं समाप्तम् ॥ १३ ॥
वचनके मलको हटानेवाला व्याकरणशास्त्र अपवर्गका द्वार सम्पूर्ण विद्यामें
पवित्र ओर श्रेष्ठ कहा जाता है । सिद्धिकी सिद्धीका प्रथम सीढी मोक्षमार्गका ऋजु
राजमार्ग व्याकरणशास्त्र है । अतः परमपुरुषार्थ प्राप्तिके लिये व्याकरणशास्त्र
अवश्य पढना चाहिये ।
इति सर्वदर्शनसंग्रहे पाणिनिदर्शन समाप्तम् ।