सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 171, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ें( १६४ ) सर्वदर्शनसंग्रह । [ शैव-
सकलोऽपि द्विविधः पक्वकलुषापक्वकलुषभेदात् । तत्राद्यान्
परमेश्वरस्तत्परिपाकपरिपाट्या तदनुगुणशक्तिपातेन मण्डल्या-
द्यष्टादशोत्तरशतं मन्त्रेश्वरपदं प्रापयति । तदुक्तम्--“शेषा
भवन्ति सकलाः कलादियोगादहर्मुखे काले । शतमष्टादश
तेषां कुरुते स्वयमेव मन्त्रेशान्॥ तत्राष्टौ मण्डलिन क्रोधाद्या-
स्तत्समाश्च वीरेशः । श्रीकण्ठ शतरुद्राः शतमित्यष्टा-
दशाभ्यधिकम् ” ॥ इति ॥ १८ ॥
पक्वकलुष, अपक्वकलुष भेदसे सकलभी दो प्रकार है । परमेश्वर पक्वकलुषोंको
कलुषपाकानुगुण शक्ति प्रदान कर मण्डल्यादि अष्टादशोत्तरशत ११८ मन्त्रेश्वर
पदको प्रदान करते हैं इसी बातको अभियुक्तोंने 'शेषा भवन्ति इत्यादि पद्यसे कहा
है । आठ मडली अष्ट क्रोधादि वीरेश श्रीकंठ और शतरुद्र मिलाकर ११८
होते हैं ॥ १८ ॥
तत्परिपाकाधिक्यनिरोधेन शक्त्युपसंहारेण दीक्षाकरणेन
मोक्षप्रदो भवत्याचार्यमूर्तिमास्थाय परमेश्वरः । तदप्युक्तम्--
“परिपक्वमलानेतान्रुत्सादनशक्तिपातेन । योजयति परे तत्त्वे स
दीक्षयाचार्यमूर्तिस्थ ॥” इति । श्रीमन्मृगेन्द्रोऽपि-‘पूर्वं व्यत्या-
सितस्याणोः पाशजालमपोहति’ इति ॥ व्याकृतञ्च नारायणक-
ण्ठेन तत्सर्वं तत एवावधार्य्यम् । अस्माभिस्तु विस्तरभिया
न प्रस्तूयते ॥ १९ ॥
कलुष परिपाकाधिक्य शक्तिका उपसहार कर परमेश्वर आचार्यरूप होकर दीक्षा
द्वारा मोक्ष प्रदान करते हैं आचार्यमूर्तिस्थ होकर परिपक्व मलोंको शक्तिनिरोध-
पूर्वक दीक्षाद्वारा परतत्त्व मोक्षसे युक्त करते हैं ऐसा अभियुक्तोंनेभी कहा है मृगेन्द्र-
नेभी कहा है कि पूर्वविपरीत कर्मपाशको प्राप्त जीवका पाशजालको नष्ट करते हैं
( इत्यादि कहा है ) ॥ १९ ॥
अपक्वकलुषान् बद्धानणून् भोगभाजो विधत्ते परमेश्वरः कर्म-
वशात् । तदप्युक्तम्--“बद्धान् शेषानपरान् विनियुङ्क्ते भोगभु-