सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)

Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary

माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा

DevanagariHindipublished316 पृष्ठ

पृष्ठ 157, कुल 316 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 157

( १५० ) सर्वदर्शनसंग्रहः । [ पाशुपत-

अत्रोपहारो नियम । स च षडङ्ग । तदुक्त सूत्रकारेण-“हसित-
गीतनृत्यहुडुक्कारनमस्कारजप्यषडङ्गोपहारेण उपतिष्ठेत ” इति ।
तत्र हसितं नाम कण्ठौष्ठपुटविस्फूर्जनपुर सरमहहहेत्यट्टहास ।
गीतं गान्धर्वशास्त्रसमयानुसारेण महेश्वरसम्बन्धिगुणधर्मादिनिमि-
त्तानां चिन्तनम् । नृत्यमपि नाट्यशास्त्रानुसारेण हस्तपादादीना-
मुत्क्षेपणादिकमङ्गप्रत्यंगोपांगसहितं भावाभावसमेतञ्च प्रयोक्त-
व्यम् । हुडुक्कारो नाम जिह्वातालुसंयोगान्निष्पाद्यमान पुण्यो
वृषनादसदृशो नादः हुडुगिति शब्दानुकारो वषडितिवत् । यत्र
लौकिका भवन्ति तत्रैतत् सर्वं गूढं प्रयोक्तव्यम् । शिष्ट
प्रसिद्धम् । द्वाराणि तु क्राथनस्पन्दनमन्दनशृङ्गारणावितत्कर-
णावितद्भाषणानि । तत्रासुप्तस्यैव सुप्तलिङ्गप्रदर्शनं क्राथनम् ।
वाय्वभिभूतस्येव शरीरावयवानां स्पन्दनं कम्पनम् । उपहतपादे-
न्द्रियस्येव गमनं मन्दनम् । रूपयौवनसम्पन्ना कामिनीमवलो-
क्यात्मानं कामुकमिव यैर्विलासै प्रदर्शयति तत् शृङ्गारणम् ।
कार्याकार्यविवेकविकलस्येव लोकनिन्दितकर्मकरणमवित-
त्करणम् । व्याहतापार्थकादिशब्दोच्चारणमवितद्भाषणमिति ॥ १२॥
षडङ्ग युक्त नियमका नाम उपहार है । हसित १ गीत २ नृत्य ३ हुडुङ्कार ४
नमस्कार ५ और जप्य रूप ६ षडङ्ग उपहारसे उपस्थान कर इत्यादि सूत्रकारने कहा
है । कण्ठ और ओष्ठको फाडकर चिल्लाकर अट्टहास करना हसित है । महेश्वरस
म्बन्धी गुण और धर्म निमित्तके गन्धर्वशास्त्रानुसार चिन्तन गीत है । नाट्यशास्त्रा-
नुसार हाथ पांवका चलाना अङ्गको भावपूर्वक अथवा भावशून्य डुलाना नृत्य
है । बैलके शब्दकी समान हुडुक्शब्द वषड शब्दवत् डुडुङ्कशब्दका अनुकरण हुडुङ्कार
है यह सब लौकिकोंके सामने गुप्त रखे शेष प्रसिद्ध कर । क्राथन, स्पन्दन, मन्दन,
शृंगारण, अवितत्करण और अवितद्भाषण द्वार हैं । असुप्तभी सुप्तके समान आकृति
दर्शनका नाम क्राथन है । वायुसे अभिभूतके समान शरीरको चलाना कम्पन है।
लङ्गडेके समान चलना मन्दन है, रूपयोवनयुक्त सुन्दर स्त्रीको देखकर अत्यन्त