सर्वदर्शनसंग्रह (षोडश दर्शन विमर्श - हिन्दी अनुवाद)
Sarva-Darshana-Sangraha with Hindi Commentary
माधवाचार्य (विद्यारण्य स्वामी) / पं. उमाशंकर शर्मा ऋषि द्वारा
पृष्ठ 152, कुल 316 में से
संदर्भ में पढ़ेंदर्शनम् ] भाषाटीकासमेत । ( १४३ )
व्याख्यानादौ द्रष्टव्यं ग्रन्थबहुत्वाभियोपरम्यत इति । एतच्च
रहस्यं पूर्णप्रज्ञेन मध्यमन्दिरेण वायोस्तदीयावतारम्मन्येन
निरूपितामिति ॥ ४४ ॥
चतुर्थ सूत्रसे प्रामाण्य प्रतिपादन किया, उपक्रम, उपसहार, अभ्यास, अपूर्वता
फल, अर्थवाद, उपपत्ति, इति षड्विधलिङ्ग समन्वय है । यही लिङ्ग तात्पर्य निर्मा-
यक होते हैं एवं वेदान्ततात्पर्य वश ब्रह्म शास्त्रगम्य है यह सिद्ध हुआ अधिक
आनन्दतीर्थभाष्यसे जानना । यह सब रहस्य अपनेको वायुका अवतार माननेवाले
आनन्दतीर्थने निरूपण किये हैं ॥ ४४ ॥
'प्रथमस्तु हनूमान् स्यात् द्वितीयो भीम एव च । पूर्णप्रज्ञस्तृ-
तीयश्च भगवत्कार्यसाधकः' इति ॥ एतदेवाभिप्रेत्य तत्र तत्र
ग्रन्थसमाप्ताविदं पद्यं लिख्यते । यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने
दिव्यानि रूपाण्यलं बट्तदर्शतमित्यमेतदखिलं वेदस्य गर्भं
महत्। वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो-
यस्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृत केशवे ॥ एतत्पदार्थस्तु
वळित्थातद्वपुषेऽधायि दर्शते देवस्य भर्ग सहसो यतो-
जनीत्यादिश्रुतिपर्यालोचनयावगम्यत इति । तस्मात् सर्वस्य
शास्त्रस्य विष्णुत्तत्त्वं सर्वोत्तममित्यत्र तात्पर्यमिति सर्वं
निरवद्यम् ॥ ४५ ॥
इति सर्वदर्शनसंग्रहे पूर्णप्रज्ञदर्शनं समाप्तम् ॥
भगवत्कार्य साधनेके लिये पहिले हनुमान्, द्वितीय, भीम, तृतीय पूर्णप्रज्ञ हुए
इसी अभिप्रायसे मध्वोने ग्रन्थसमाप्तिमें निम्न श्लोक लिखे हैं जिन
वायुके तीन दिव्यरूप पर्याप्त रूपसे “ बट्तद्दर्शत ” इत्यादि वेदवचनमें
कहे हैं उनमेंसे प्रथम “ रामवचोनय ' अर्थात् रघुनाथजीके आज्ञाकारी हनुमान्जी
प्रथम रूप, कौरवसेनाके विनाश करनेवाले भीम द्वितीय रूप, और मध्वाचार्य तृतीय
रूप है । जिन्होंने केशवभगवान्के विषयमें ग्रन्थ निर्माण किया है इस विषयमे वि-
शेष जिज्ञासु ऋग्वेदान्तर्गत उक्त श्रुतिसे जिज्ञासा शान्ति करें । एवञ्च विष्णु तत्त्वही
सर्वोत्कृष्ट है इसीमे सम्पूर्ण वेदोंका तात्पर्य है ॥ ४५ ॥
इति सर्वदर्शनसंग्रहमें पूर्णप्रज्ञदर्शन समाप्त ।