सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

सार्थ तुकारामगाथा २७
सामाजिक दृष्टणे या संदर्भात पाहण्यासारखे आहे चोखोबांचे विटाळाचे अभंग तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे
आहेत त्यांच्या मते सोवळेओवळे ज्याच्यात्याच्या पाहण्यावर आहे प्रत्यक्ष विठ्ठल पाहिला तर ? तो 'सोवळ्याच्या
ठायीं सोंवळा आहे । ओवळ्याचे ठायीं ओवळा का न राहे ? चोखा म्हणे देव दोहींच्या वेगळा' म्हणून चोखोबानी
निर्णय दिला आहे समत्वाची हीच विचारसरणी नंतर सर्वच संतानी पुढे नेली कबीरासारख्या फटकळ वाणीच्या
संताने एकदम विचारले, एक बह्मसे विश्व रच्यौ है, को बाह्मम को शूद्रा ?' एकाच ब्रह्मापासून जर सर्व जीवांची
उत्पत्ती असेल तर हा पवित्र, हा अपवित्र हा भेद कसा आला ?
एकदा हरीचे त्वरित झाल्यावर मग त जातीचे कुणीही असले तरी 'जाती कुळ नाहीं तयास प्रमाण' अस
तुकोबानी एके ठिकाणी सांगितले आहे अशा हीन जातीयाची एक नामावलीच तुकारामबुवानी 'पवित्र तें कुळ पावन
तो देश' या अभंगात दिली आह 'उत्तम कुळीं जन्म, क्रिया अमंगळ' असेल तर 'जातीचा ब्राह्मण न करितां सध्या-
स्नान । तो एक नावाचा ब्राह्मण, होय हीनाहूनी हीन' म्हणून तुकोबानी आपले जातिभेदावरील विचार स्पष्ट केले
आहेत हाच विचार पुढे मराठीतील इतर साधुसंताच्या उपदेशातही येत राहिला एकनाथाय्या चरित्रातील अनेक
कथावरून हा जातिविषयक विचार अध्यात्माच्या, भक्तीच्या क्षेत्रातून सामाजिक व्यवहारातही उतरू पाहात होता
असे दिसून येईल
५६ तेलणीशीं रुसला वेडा । रागें कोरडें खातो भिडा ॥ १ ॥
आपुलें हित आपण पाही । संकोच तो न घरीं कांही ॥ २ ॥
नावडे¹ लोका टाकिला गोहो । बोडिले डोके सांडिला मोहो ३ ॥
शेजारणीच्या गेली रागें । कुत्र्यांनीं घर भरिले मागें ॥ ४ ॥
पिसारानें² माजिले घर । नागविले ते नेणे फार ॥ ५ ॥
तुका म्हणे वाच्या रागें । फेडीले सावले देखिले जगें ॥ ६ ॥
शब्दार्थ व टीपा - भिडा-भिडेने, नावडे-आवडत नाही गोहो-नवरा, बोडिले-हजामत करून घेतली
वाच्या रागें-उवांच्या रागाने सावले-लुगडे
अर्थ-आपले हित कशात आहे हे न पाहता उगाच संकोच करून वागणाऱ्या माणसाची फजिती कशी
होते हे सांगताना तुकारामबुवा म्हणत आहेत, कोणी एक मूर्ख मनुष्य काही कारणाने तेलिणीवर रुसला आता
तिच्याकडे तेल कसे मागावे ? या संकोचाने तो भाकरी कोरडीच खात राहिला १ आपले हित पाहून संकोच न
धरता त्याने वागायला हवे नाही तर त्याची फजितीच होणार २ लोकांना आवडत नाही म्हणून कोणा एका येडपट
स्त्रीने आपल्या पतीचाच त्याग केला व मोह सोडून स्वतःचे डोके बोडून घेतले यात तिचेच नुकसान झाले ३
दुसऱ्या एका मूर्ख स्त्रीने शेजारच्या स्त्रीशी भांडण झाले म्हणून आपले घर उघडे टाकून घराबाहेर प्रयाण केले
व तिच्यानंतर कुत्र्यांनी तिचे घर भरून गेले, ४ घरात पिसवा फार झाल्या म्हणून एका शहाण्या माणसाने घरच
पेटवून दिले त्यामुळे त्याचेच फार नुकसान झाले ५ एका गलिच्छ स्त्रीच्या लुगड्यात फार उवा झाल्या म्हणून
तिने अंगावरचे लुगडेच फेडून टाकले तुकाराम महाराज म्हणतात यात तिचेच मोठे नुकसान झाले तिचे नग्नत्व
लोकांना दिसले ना ! अनित्येनी लोक अशा प्रकारे स्वतःचे हित कशात आहे हे न पाहता मूर्खपणाने वागतात ६
५७ मज दास करी त्याचा । संतदासाच्या दासाचा ॥ १ ॥
मग होत कल्पवरी । सुखें गर्भवास हरी ॥ २ ॥
नीचवृत्तिकाम । परी मुखीं तुझें नाम ॥ ३ ॥
तुका म्हणे सेवे । माझे संकल्प वेचावे ॥ ४ ॥
१ नाविले २ पिसागेने