सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

३६० सार्थ तुकारामगाथा
अंधार प्रकाशी । जाय दिवस पावे निशी ॥ ३ ॥
बीज पृथिवीच्या पोर्टी । तुका म्हणे दावी दृष्टी ॥ ४ ॥
शब्दार्थ व टीपा :- नाड-अडचण, खोड-न बोलणारा, मूकस्तंभ.
अर्थ :- फार बोलत राहिल्यासही अडचण निर्माण होते. बरे, काहीच न बोलले तर, मग एखाद्या खोडा-
सारखे मूकस्तंभ म्हटले जाते. १ या दोहोंपेक्षा वेगळेच वागले तर, ते फायद्याचे होईल, बोलणेच असे असावे की,
त्यात अबोलाचे गुण असावेत, अशी नीती आहे. २ दिवस मावळायला लागला की, प्रकाशालाच अंधार येऊन रात्र
येत असते. तसे अबोलातच बोलणे वा बोलण्यात अबोलत्व असावे. ३ पृथ्वीच्या पोटीच असणारे बीज वरील संपन्न
झालेली व फुलांफळांनी बहरलेली सृष्टी दाखविते, त्याप्रमाणे बोलीतच अबोलत्वाचे गुण असावेत. ४
७२७ विचारा वांचून । न पवीजे समाधान ॥ १ ॥
देह त्रिगुणांचा बांधा । माजी नाहीं गुण सुदा ॥ २ ॥
देवाचिया चाडें । देवा द्यावें जें जें घडें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे होतें । बहु गोमटें उचितें ॥ ४ ॥
शब्दार्थ व टीपा :- बांधा-बांधलेला समुदाय, गोमटें-चांगले.
अर्थ :- आत्मविचाराशिवाय मनास खरे समाधान व्हायचे नाही. १ हा देह सत्व, रज व तम या गुणांचा
एकत्र बांधलेला समुदाय असून, त्यात एकही चांगला गुण नाही २ देवाची इच्छा मनात ओळखून जे काही द्यायचे
असेल, ते देवाला समर्पण करावे. ३ तुकाराम महाराज म्हणतात, असे करणे हेच मोठे उचित व चांगले होते. ४
७२८ तुटे भवरोग । संचितक्रियमाणभोग ॥ १ ॥
ऐसें विठोबाचें नाम । उच्चारितां खंडे जन्म ॥ २ ॥
बसों न सके पाप । पळे त्रिविध तो ताप ॥ ३ ॥
तुका म्हणे माया । होय दासी लागे पायां ॥ ४ ॥
शब्दार्थ व टीपाः-खंडे-संपतात, त्रिविधताप-आधिदैविक, आध्यात्मिक, आधिभौतिक अशा तीन प्रकारचे ताप.
अर्थ :- विठ्ठलाच्या नामामुळे भवरोगाचा नाश होतो, तो संपतो. संचित, क्रियमाण यांचे भोगही त्यामुळे
संपतात. १ विठोबाच्या नामाचा असा हा प्रभाव असून त्याचा उच्चार करिताच जन्ममरणाच्या फेऱ्या संपतात. २
त्याच्या सान्निध्यात पापाचा निवास असू शकत नाही, व मनास होणाऱ्या त्रिविध तापांचा नाश होतो. ३ तुकाराम
महाराज म्हणतात, माया ही दासी होऊन मग त्याच्या पायास स्पर्श करू लागते. ४
७२९ मुसावलें अंग । रंगीं मेळविला रंग ॥ १ ॥
एकीं एक दृढ जालें । मुळा आपुलिया आलें ॥ २ ॥
सागरीं थेंबुडा । पडिल्या निवडे कोण्या वाटा ॥ ३ ॥
तुका म्हणे नवें । नव्हे जाणवे हें देवें ॥ ४ ॥
शब्दार्थ व टीपा :- मुसावले-भरून गेले, थेंबुडा-थेंब
अर्थ :- ब्रह्माच्या रंगात जीवाचा रंग मिळविल्यामुळे सर्व अंगच ब्रह्मभावाने अथवा प्रेमभावाने भरून गेले
आहे. १ आत्मा परमात्म्याच्या स्वरूपात, जीव शिवाच्या स्वरूपात दृढ झाल्यामुळे आपल्या मूळच्या स्थानावर
आल्याचेच समाधान वाटले. २ मोठ्या सागरातील पाण्याचा थेंब, हा त्या पाण्यापासून वेगळा कधी काढता येईल
का ? ३ तुकाराम महाराज म्हणतात, हे मी काही नवीन तत्त्वज्ञान सांगत आहे असे नाही. हे पूर्वापासुनचे, मूळचेच
आहे, असे देवाने जाणावे. ४