सार्थ तुकाराम गाथा (मराठी अभंग व भावार्थ)

२५० सार्थ तुकारामगाथा
भक्तिभावही नीटसा जाणीत नाही, फक्त तुझा सेवक मात्र मी आहे पण आता मला जर अंतर देशील तर मग
याची लाज कुणाला वाटणार आहे ? ३ तुकयाबंधू म्हणत आहे, म्हणून देवा, तुझे पाय धरून ठेविले आहेत आता
तुझ्यासेशेज आमचे रक्षण करणारा दुसरा कोण आहे ? ४

४८६ तूच मायबाप बंधु सखा आमचा । वित्त गोत जीवलग जीवाचा ॥ १ ॥
आणीक प्रमाण नाही दुसरे आता । योगक्षेमभार तुझे घातला माथा ॥ २ ॥
तूच क्रियाकर्म धर्म देव तू कुळ । तूच तप तीर्थ व्रत गुरु सकळ ॥ ३ ॥
म्हणे तुकयाबंधु करिता कार्यता देवा । तूच भाव भक्ति पूजा पुनस्कार¹ आघवा ॥ ४ ॥

शब्दार्थ व टीपा - वित्त-संपत्ती, गोत-नातेवाईक
अर्थ - देवा, तूच माझी आई आहेस बाप, बंधू, मित्र सारी नाती तुझ्यातच माझी आहेत संपत्ती, नातेवाईक
जीवाचा जीवलग सर्व काही तूच आहेस १ तुझ्याशिवाय मला दुसरे कसलेही प्रमाण नाही माझ्या सर्व चरितार्था-
चाही तुझ्यावर भार टाकून मी आहे २ माझे क्रियाकर्म धर्म, देव, कुळधर्म सर्व काही देवा, तूच आहेस तूच
तपश्चर्या, व्रते, गुरूनाराय, सर्व काही तूच आहेस ३ तुकयाबंधू म्हणत आहे, देवा तूच सर्व कार्य करविता व काय
करणारा असून माझी सर्व पूजा व भावभक्तीही तूच आहेस ४

विवरण - संतानी ईश्वराशी, सगुण परमेश्वराशी जी अनेक नाती जोडली आहेत त्यात आईबापाच
विशेषत आईचे नात विशेष प्रकारचे आहे ईश्वर आपली आई आहे असे मानल्यावर मग त्यात सर्व आले रडिक-
बाळपणा आला, हट्ट आला, आग्रह आला, रुसणफुगण आले, करुणा भाकणे आले आईचे हृदय किती कोमल व
विशाल ! म्हणून मराठी संतानी विठ्ठलाला आई, माऊली म्हणून हाक मारिली आहे दुसऱ्या एका अभंगात
' कृष्ण माझी माता, कृष्ण माझा पिता ' असे तुकोबांनीच म्हटले आहे तू मायबाप आहेस, तू सखा आहेस, तू गुरू
आहेस असा आर्ततेचा भाव तुकोबांच्या अनेक अभंगातून प्रकट झालेला दिसतो ज्या ब्रह्मत्तत्त्वापासून हे सर्व चराचर
जगत् आकारास आले त्याच्या सगुण रूपास जनकत्वाचा मान आपोआपच येतो भगवद्गीतेतही ' पिताहमस्य जगतो
माता धाता पितामह ' या जगाचा मी पिता, माता, धाता ( आधारा ) पितामह ( आजा ) आहे असे भगवंतानेच
आपल्या मुखाने सांगितले आहे आणि पुढे अकराव्या अध्यायात विश्वरुपदर्शनाच्या नतर अर्जुनाने श्रीकृष्णाची जी
स्तुती केली आहे त्यातही ' पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ' तूच या चराचराचा पिता
असून पूज्य व गुरूचा गुरू तूच आहेस असे म्हटले आहे *

मराठी संताना याच भावनचा अनुवाद आपल्या भक्तितत्त्वविवेचनात व पारमार्थिक अनुभवात केलेला
दिसून येतो याच वृत्तीन ज्ञानदेवानी अनुभवामृताच्या प्रारंभीच ' ऐशीं इयें निरुपाधिके । जगाचीं जियें जनके
म्हणून सृष्टीच्या आदिकारणाना आईबाप म्हणून वंदन कत आहे हा ईश्वरच सर्व चराचराच जन्मस्थान असल्याने
मातृभावान त्याच्याकडे पाहण्यास संताना सकाम वाटला नाही मीच सर्व व्यक्त जगताचा पिता व मीच माता या
नात्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वरानी देताना म्हटले आहे गं जयाचेनि अगसगँ । इये प्रकृतीस्तव अष्टागें । जन्म
पाविजत असे जगें । तो पिता मी गा ॥ अधनारी नटेश्वरों । जो पुरुष तोचि नारी । तेवि मी चराचरीं माताही
होय ' हे मातृत्वचेि पितृत्वाचे नाते ध्यानात ठेवूनच मराठी संतानी या ईश्वराम मनोभावे आळविले आहे

४८७ करुन उचित । प्रेम घालों हृदयात ॥ १ ॥
आलो दान मागायास । थोरी करुनियां आस ॥ २ ॥
चिंतन समयीं । सेवा आपुलीच देई ॥ ३ ॥
तुकयाबंधु म्हणे भावा । मज निरवावे देवा ॥ ४ ॥

१ पुरस्कार अथवा