सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

135
श्रीरङ्गस्सगणाल्लघौ ।
॥ । । ऽ । डे ॥ इति श्रीरङ्गः
विरामान्तद्रुतद्वंद्वा न्यष्टौ लघुचचर्चरी ।
० ०े ० ०े ० ०े ० ०े ० ०े ० ०े ० ०े ० ०े । ॥
अथवा--
॥ ० ०े । ० ०े । ० ०े । ० ०े । ० ०े । ० ०े । ० ०े । ० ०े । ॥
इति चर्चरी
प्रत्यङ्गे मगणोलौद्वौ
॥ ऽ ऽ ऽ । । ॥ इति प्रत्यङ्गः
यतिलग्नो द्रुतोलघुः
॥ ० । ॥ इति यतिलयः
गजलीलो विरामान्त मुक्तं लघुचतुष्टयम् ।
॥ । । । े। ॥ इति गजलीलः
हंसलीलो विरामान्तं लघुद्वयमुदाहृतम् ।
॥ । े। ॥ इति हंसलीलः
वर्णभिन्नो द्रुतौ लोगः
॥ ० ० । ऽ ॥ इति वर्णभिन्नः
त्रिभिन्ने लगुरुप्लुताः ।
॥ । ऽ डे ॥ इति त्रिभिन्नः
राजचूडामणिर्दोंद्वौ नगणश्चद्रुतौ लगौ ।

136
॥ ० ० । । ० ० । ऽ ॥ इति राजचूडामणिः
मगणो लप्लुती रङ्गोद्योतो-
॥ ऽ ऽ ऽ । डे ॥ इति रङ्गोद्योतः
रङ्गप्रदीपकः ।
तो गप्लुतौ
॥ ऽ ऽ । ऽ डे ॥ इति रङ्गप्रदीपकः
-राजतालो गपौदौ च गलौप्लुतः ।
॥ ऽ डे ० ० ऽ । डे ॥ इति राजतालः
त्र्यश्रोमिश्रोद्विधावर्णस्त्र्यस्रोलौदौलघुद्वयम् ।
॥ । । ० ० । । ॥ इति त्र्यस्रवर्णः
मिश्रेद्रुतचतुष्काः स्युः विरामान्तास्त्रयः पृथक् ।
ततः पगौ द्वौ गलौ गः-
॥ ००००̀ ००००̀ ००००̀ ००००̀ डे ऽ०० ऽ । ऽ ॥
॥ इति मिश्रवर्णः
-चतुर स्रोऽपि दृश्यते ।
गलौ द्रुत

137
लपौ गलौ पगौ लाङ्गः पलौ पश्च-
॥। डे ऽ । डे ऽ । ऽ डे । डे ॥ इति सिंह विक्रीडितः
जये पुनः ।
जोलघूदौ द्रुतौ पश्च-
॥ । ऽ । । । ० ० डे ॥ इति जयतालः
वनमाली चतुर्दुती ।
लघुदौंद्वौ गुरुरिति-
॥ ० ० ० ० । ० ० ऽ ॥ इति वनमाली
लप्लुतौ द्वौद्रुतौप्लुत: ।
हंसनादः-
॥ । डे ० ० डे ॥ इति हंसनादः
-सिंहनादो यगणश्चलघुर्गुरुः
॥ । ऽ ऽ । ऽ ॥ इति सिंहनादः
कुड्डुक्केद्वौद्रुतौलौद्वौ-
॥ ० ० । । ॥ इति कुड्डुकः
विरामान्तद्रुतद्वयात् ।
द्रुतौ तुरगलीलः स्यात्-
॥ ० ०̀ ० ० ॥ इति तुरगलीलः
भवेच्छरभलीलकः ।
लौद्वौ चतुर्दुतीलौद्वौ-
॥ । । ० ० ० ० । । ॥ इति शरभलीलकः
सिंहनन्दनकः पुनः ।
तपौ लगौ द्रुतौ गौलः पलपा गोलघूततः ।
18

138
चत्वारोलघवोडशब्दाः-
॥ ऽ ऽ । डे । ऽ ० ० ऽ ऽ । डे । डे ऽ । । ୮ ୮ ୮ ୮ ॥
इति सिंहनन्दनः ।
त्रिभङ्गीसगणाद्गुरुः ।
॥ । । ऽ ऽ ॥ इति त्रिभङ्गी
रङ्गाभरणतालेतालप्प्लुतौ-
॥ ऽ ऽ । । डे ॥ इति रङ्गाभरणः
मण्ठके पुनः ।
साच्चतुर्लघुनिशब्दं-
॥ । । ऽ ୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति मंठः
( यद्वाभाद्वावशव्दकौ । )²
॥ ऽ । । ऽ । । ऽ । । ॥ इति वा मंठः
( भाच्चतुर्लघु निश्शब्दं )² भवेन्मुद्रितमंठके ॥
॥ ऽ । । ୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति मुद्रितमंठकः
मंठो नजौ लघुर्यद्वा-
॥ । । । । ऽ । । ॥ इति वा मंठः
प्रोक्ताः षडपराभिधाः ।
मंठरूपकवेलायां
इति दशविधो मंठः
2. धनुश्चिह्नान्तर्गतः अयंभागः संगीतरत्नाकरात् उद्धृतः

139
कोकिलाप्रियनाम्नितु ।
गलपाः स्युः-
॥ ऽ । डे ॥ इति कोकिलप्रियः
-विरामान्तौलघूनिस्सारुकोभवेत् ।
॥ । ो ॥ इति निस्सारुकः
लघुर्गुरुर्द्रुतद्वंद्वं राजविद्याधरोभवेत् ।
॥ । ऽ ० ० ॥ इति राजविद्याधरः
सगण द्वितयं यत्र सतालोजयमंगलः ।
॥ । । ऽ । । ऽ ॥ इति जयमंगलः
मल्लिकामोदतालेतुलौद्वौ द्रुतचतुष्टयम् ।
॥ । । ० ० ० ० ॥ इति मल्लिकामोदः
विजयानन्दतालेतु लघुद्वंद्वं गुरुत्रयम्-
॥ । । ऽ ऽ ऽ ॥ इति विजयानन्दः
क्रीडाद्रुतौ विरामान्तौ चण्डनिस्सारुकश्चसः ।
॥ ० ०े ॥ इति क्रीडातालः चण्डनिस्सारुकश्च
जयश्रीरगणोलोगः
॥ ऽ । ऽ । ऽ ॥ इति जयश्रीतालः
दौ लौ लो मकरंदकः
॥ ० ० । । । ॥ इति मकरंदतालः

140
लपौ गलौ प्लुतः कीर्ति-
॥ । डे ऽ । डे ॥ इति कीर्तितालः
श्रीकीर्तिर्द्वौगुरूलघू ।
॥ ऽ ऽ । । ॥ इति श्रीकीर्तितालः
लोद्रुतौप्रतितालः स्यात्-
॥ । ० ० ॥ इति प्रतितालः
विजयेपगपालघुः ।
॥ डे ऽ डे । ॥ इति विजयतालः
गुर्वोर्मध्येतु चत्वारोबिंदवो बिन्दुमालिनी ।
॥ ऽ ० ० ० ० ऽ ॥ इति बिन्दुमालिनी
समे लौ द्वौ विरामान्तौ-
॥ । । ० ०े ॥ इति समतालः
लघुद्रौ पश्चनन्दने
॥ । ० ० डे ॥ इति नन्दनतालः
गुरुद्रुतप्लुतैः प्रोक्ता मंठिका
॥ ऽ ० डे ॥ इति मंठिकातालः
अन्यैर्लघुद्वयम् ।
॥ । । ॥ इति वा मंठिकातालः

141
विरामादिद्रुतौद्वौच मंठिकापरिकीर्तिता ।
॥ ०े ० ॥ इत्यपि मंठिकातालः
दीपको द् ल गा द्वि द्विः
॥ ०० । । ऽ ऽ ॥ इति दीपकतालः
लौ द्वौ गुरुरुदीक्षणः ।
॥ । । ऽ ॥ इति उदीक्षणतालः
रगणे ढेङ्किका कैश्चित् एष प्रोक्तस्तु योजनः ।
॥ ऽ । ऽ ॥ इति ढेङ्किकातालः । योजनश्च ।
द्विचत्वारो विरामान्ता द्रुतास्तुविषमे मताः ।
॥ ० ० ० ०े ० ० ० ०े ॥ इति विषमः ।
द्वौ लौ द्वौ दौ लघुर्दौ द्वौ कीर्तिता वर्णमण्ठिका ।
॥ । । ० ० । ० ० ॥ इति वर्णमण्ठिका ।
अभिनन्दो लघुद्वन्द्वं द्रुतयुग्मं गुरुस्तथा ।
॥ । । ० ० ऽ ॥ इति अभिनन्दनः ।
लप्लुतौ 'मगणेऽनङ्गः
॥ । डे ऽ ऽ ऽ ॥ इत्यनङ्गः ।

1. 'सगणः' इति रत्नाकरे

142
नान्दी लो द्वौ लघूगुरू ।
॥ । ० ० । । ऽ ऽ ॥ इति नान्दी
मल्लतालो विरामान्तद्विबिन्दुश्च चतुर्लघोः ।
॥ । । । । ०̀ ० ॥ इति मल्लतालः
उक्तश्चतुर्धाकङ्कालः पूर्णः खण्डः समोऽसमः ।
चतुर्द्रुती गलौ पूर्णः
॥ ० ० ० ० ऽ । ॥ इति पूर्णकङ्कालः ।
खण्डो द्वौ द्रौ गुरुद्वयं ।
॥ ० ० ऽ ऽ ॥ इति खण्डकङ्कालः ।
समे गुरूद्वौ लध्वन्तौ
॥ ऽ ऽ । । ॥ इति समकङ्कालः ।
विषमे लाद्गुरुद्वयं ।
॥ । ऽ ऽ ॥ इति विषमकङ्कालः ।
इति चतुर्धा कङ्कालः ॥
कन्दुके लौ च सगणः
॥ । । । । ऽ ॥ इति कन्दुकः ।
द्रुतेनत्वेकतालिका ।
॥ ० ॥ इत्येकतालिका ।

143
कुमुदे लाद्द्रुतौ लोगः
॥ । ० ० । ऽ ॥ इति कुमुदः ।
चतुस्ताले गुरोः परे ।
त्रयो द्रुताः
॥ ऽ ० ० ० ॥ इति चतुस्तालः ।
डोंबुली तु द्विलघुः स्याद्विरामवान् ।
॥ । ो ॥ इति डोंबुली
अभङ्गे लघुतौ
॥ । डे ॥ इति अभङ्गः ।
रायवेङ्गाले रगणाद्द्रुतौ ।
॥ ऽ । ऽ ० ० ॥ इति रायवेंगालः
वसन्तेन्मौ
॥ । । । ऽ ऽ ऽ ॥ इति वसन्तः
विरामान्तलघुना लघुशेखरः ।
॥ ो ॥ इति लघुशेखरः
प्रतापशेखरेदीष्टा द्विरामान्तद्रुतद्वयं ।
॥ डे ० ऽे ॥ इति प्रतापशेखरः
झंपाताळे विरामान्तद्रुतद्वंद्वं लघुस्तथा ।
॥ ० ो । ॥ इति झंपातालः

144
गजझंपे विरामान्तं गुरोरूर्ध्वं द्रुतत्रयम् ।
॥ ऽ ० ० ०े ॥ इति गजझंपः
चतुर्मुखो ऽप्लुतौभ्यां सएवोमानको¹ मतः ।
॥ । ऽ । डे ॥ इति चतुर्मुखः । उमानकश्च ।
दद्वयंगश्चमदनः
॥ ० ० ऽ ॥ इति मदनः
सो भो वा प्रतिमण्ठके ।
(कोल्हकोऽन्यैरयं प्रोक्तः )²
॥ । । ऽ ॥ इति प्रतिमण्ठकः । अथवा ॥ ऽ । । ॥
पार्वतीलोचने पुनः ।
मलपादौ गुरूदौ द्वौ
॥ ऽ ऽ ऽ । डे ऽ ऽ ० ० ॥ इति पार्वतीलोचनः
रतिताळे लघुर्गुरुः ।
॥ । ऽ ॥ इति रतितालः
लीला दलौपः
॥ ० । डे ॥ इति लीलातालः

1. ‘एवोन्मातृको’ इति रत्नाकरे.
2. अयं पादः मातृकासु लुप्तः रत्नाकरादुद्धृत्ययोजितः ।

145
करणयत्यां द्रुतचतुष्टयं ।
॥ ० ० ० ० ॥ करणयतिः
ललिते द्वौ द्रुतौ लोगः
॥ ० ० । ऽ ॥ इति ललितः
गारुगिस्तुचतुर्द्रुती ।
विरामान्ताबुधैः प्रोक्ताः
॥ ० ० ० ०े ॥ इति गारुगिः
राजनारायणः पुनः ।
द्रुतौच जगणोवक्रः
॥ ० ० । ऽ । ऽ ॥ इति राजनारायणः
लक्ष्मीशे तुद्रुतद्वयम् ।
विरामान्तं लप्प्लुतौच
॥ ० ०े । डे ॥ इति लक्ष्मीशः
तालस्तु ललितप्रियः ।
ऊर्ध्वं लघुभ्यां रगणः
॥ । । ऽ । ऽ ॥ इति ललितप्रियः
स्यातां श्रीनन्दने भपौ ।
॥ ऽ । । डे ॥ इति श्रीनन्दनः
19

146
जनको नयसा वक्रः
॥ । । । । ऽ ऽ । । ऽ ऽ ॥ इति जनकः
वर्धनेद्वौ द्रुतौ लपौ।
॥ ० ० । डे ॥ इति वर्धनः
विरामान्तद्रुतौ बिंदुस्त्रिमात्रो रागवर्धनः ।
॥ ० ०े ० डे ।
द्रुतैः षड्भिस्तु षट् ताळः
॥ ० ० ० ० ० ० ॥ इति षट्टाळः
अन्तरक्रीडा तु कथ्यते ।
द्रुतत्रयं विरामान्तं
॥ ० ० ०े ॥ इत्यन्तरक्रीडा
हंसेसविरती लघू ।
॥ । ो ॥ इति हंसः
लघुप्लुतावुत्सवः स्यात्
॥ । डे ॥ इत्युत्सवः
गो द्वौ द्रुतौ प्लुतो विलोकिते ।
॥ ऽ ० ० डे ॥ इति विलोकितः
गजे चतुर्लस्सविरामः
॥ । । । ो ॥ इति गजः

लौ द्वौ वर्णयति र्भवेत्
॥ । । ० ० ॥ इति वर्णयतिः
सिद्धो लदौ लत्रयञ्च
॥ । ० । । । ॥ इति सिद्धः
गुरुणाकरुणो मतः ॥
॥ ऽ ॥ इति करुणः
लघुद्रुतानां त्रितयं लघूद्वौ सारसो मतः ।
॥ । ० ० ० । । ॥ इति सारसः
द्रुतद्वयं लघु द्वंद्वंचण्ड ताले बभाषिरे ।
॥ ० ० । । ॥ इति चण्डतालः
मगणश्च लयो दीप्ता लघुश्चन्द्रकलाभिधे ।
॥ ऽ ऽ ऽ डे डे डे । ॥ इति चन्द्रकला
गलौ प्लुतत्रयं वक्रः प्लुतो बिन्दुत्रयं लये ।
॥ ऽ । डे डे डे ऽ डे ० ० ० ॥ इति लयतालः
¹राद्द्रुतौ द्वौ गुरुः स्कन्दे-
॥ ऽ । ऽ ० ० ऽ ॥ इति स्कन्दतालः

1. रत्नाकरे असमात्परं पादत्रयंदृश्यते । तयथा : -
   अङ्गताळीदो लघुद्वयं इयमेवोचिरेताळं केचित् त्रिपुट संज्ञया
   ॥ ० । । ॥ इत्यङ्गु ताळी त्रिपुटश्च ।

148
घत्तादौद्वौलगौ भवेत् ।
॥ ०० । ऽ ॥ इति घत्तातालः
द्वंद्वः सतगणौ प्लुतः ।
॥ ।। ऽ ऽ ऽ । डे ॥ इति द्वंद्वतालः
मुकुंदेतु लघो बिंदुचतुष्टय मथोगुरुः ।
॥ । ०००० ऽ ॥ इति मुकुंदतालः
कुविन्दके लघुर्बिन्दुद्वयं गुरुरथ प्लुतः ।
॥ । ०० ऽ डे ॥ इति कुविन्दकतालः
कलध्वनौ लघुद्वंद्वं गुर्लघु रथप्लुतः ।
॥ ।। ऽ । डे ॥ इति कलध्वनिः
पञ्चभिर्लघुभि गौरी-
॥ । । । । । ॥ इति गौरीतालः
द्वौगुरू द्वौलघू द्रुतौ
ताले सरस्वतीकण्ठाभरणे शास्त्रसंमते ॥
॥ ऽ ऽ । । ० ० ॥ इति सरस्वतीकण्ठाभरण तालः
भग्न ताले चतुर्बिन्दुर्नगणश्च विरामवान् ।
॥ ० ० ० ० । । । ो ॥ इति भग्नतालः

149
ताले राजमृगांङ्केऽपि द्रुतौ लघु रथो गुरुः ।
॥ ०० । ऽ ॥ इति राजमृगाङ्क तालः
गुर्लघु र्द्रुत स्ताले राजमार्ताण्ड संज्ञके
॥ ऽ । ० ॥ इति राजमार्ताण्डतालः
निश्शङ्क संज्ञके ताले लगुरू पगुरू गलौ ।
॥ । ऽ डे ऽ ऽ । ॥ इति निश्शङ्कतालः
शार्ङ्गदेवे द्रुतद्वंद्वं लप्लुतौ गद्वयं लघुः ।
॥ ०० । डे ऽ ऽ । ॥ इति शार्ङ्गदेवतालः
इति रत्नाकरः ।
अथ मतान्तरे :—
अणुद्रुतो भवेद्यत्र चित्रतालः प्रकीर्तितः ।
॥ ◡ ॥ इति चित्रतालः
द्रुतेनत्वेकताली स्यात् कथिता भरतादिभिः ।
॥ ० ॥ इत्येकताली
विरामान्त द्रुतेनैव कंदुकः परिगीयते ।
॥ ०̀ ॥ इति कन्दुकतालः
प्लुत मेकं भवेद्यत्र परिमण्ठस्स उच्यते ।

150
॥ ऽे ॥ इति परिमण्ठतालः
ताले निःशंकलीलाख्ये प्लुतौद्वौ गद्वयं लघुः ।
॥ डे डे ऽ ऽ । । ॥ इति निःशंकलीलतालः
लघुद्रुतौ लघुश्चैव द्रुतद्वय मथो लघुः ।
द्रुत त्रयं लघु श्चेति ब्रह्मताले बभाषिरे ॥
॥ । ० । ० ० । ० ० ० । ॥ इति ब्रह्मतालः
यतिलग्न द्वितीयाभ्या मिडावान् संप्रकीर्तितः ।
॥ ० । ० ० । ॥ इति इडावान्
द्रुत त्रयं लघुश्चैक ऋतुस्तालः प्रकीर्तितः ।
॥ ० ० ० । ॥ इति चतुस्तालः
काम बाणद्रुतायत्र करजम्ब्य स्ततः परम् ।
द्विरामो लघुश्चैको बिन्दु श्चार्धद्रुतो भवेत् ।
द्विरामो लघुद्वंद्वं द्रुतो लघु विरामवान् ।
कुंभतालइति प्रोक्त स्तालविद्याविशारदैः ।
॥ ० ० ० ० ० ‿ ०̀ । ० ‿ ‿ । । ० १ ॥ इति कुंभ तालः
द्रुतद्वयं लघुश्चैक श्वार्धचन्द्रद्वयं तथा ।
क्रीडातालो द्रुत श्चैक लघुश्चा णुद्वयं तथा ।

151
दविरामो द्रुत श्चैको दविरामो लघुस्तथा ।
द्रुद्वं लविरामश्च लक्ष्मीतालेबभाषिरे ।
॥ ०० । ॅ ~ ००० । ~ ~ ०० ॑ ० । ०० े ॥ इति लक्ष्मीतालः
अर्जु नाख्ये क्रमात्ताले द्रुतोलश्चद्रुतः शरः ।
द्रुत त्रयं लघुश्चैकः तश्चैव विरामवान् ।
॥ ० । ० । ००० । ० े ॥ इति अर्जुनतालः
दोलश्च लविरामश्च दोलधु र्लविरामकः ।
शरोद्रुतो लघुश्चैको विरामो लद्रुतोमतः ।
शरो विरामसहितः कुण्डनाचिं प्रचक्षते ।
॥ ० । े ० । े ० । े ० । े ० े ॥ इति कुण्डनाचीतालः
द्रुतोलघु र्द्रुतो लश्च दलवू दद्वयं तथा ।
लघुर्द्रुतत्रयं लश्चदचतुष्कं लघुर्भवेत् ।
कुल्लतालइति प्रोक्तस्तालविद्याविशारदैः ।
[L15

152
¹रच्चा ताले लघुः प्रोक्तो दविरामः प्रकीर्तितः ।
॥ । ०̀ ॥ इति रच्चातालः
द्रुत त्रयं लघुश्चैको द्वद्वयञ्च लघुद्वयम् ।
सन्नि ताले क्रमाज्ज्ञेयं सर्वनृत्येषु संमते ।
॥ ० ० ० । ०० । । ॥ इति सन्नितालः
महा सन्नि स्तु विज्ञेया द्रुत त्रयलघुद्वयम् ।
द्रुतश्शरो द्रुतोलश्च द्रुतोलत्रय संयुतः ।
केचिदेनं प्रशंसन्ति ग्रह मात्रायुतो भवेत् ।
॥ ० C ० । । ० । ० । ० । । । ॥ इति महासन्निः
यति शेखर तालेतु द्रुतश्शर युग द्रुतौ ।
लघु द्रुतौ शरद्वन्द्वं वदन्ति चमनीषणः ।
॥ C । । ०० । ०० । । ॥² इति यतिशेखरतालः
गद्वयं लत्रयं ज्ञेयं निश्शब्दं लत्रयं ततः

1. 'रच्चा' 'लच्चा' इति च पाठ भेदौ.
2. अस्य तालस्य सप्तमाष्टमाङ्गभूतद्रुतयोः स्थाने एक एव द्रुतः
   मातृकान्तरेदृश्यते ।

:
॥ ० ० ० ॊ ‿ ॊ ‿ ० ० ० ॊ ॥ इति कल्याणताळः
Wait, look at the mark above the 4th symbol:
It's ० with a curve above it: ०̀?
Wait, look at the symbol between ‿:
Is it ०̀?
Wait! In Line 10:
० ० ० then a symbol with a circle and accent.
Then an undertie ‿.
Then another symbol with a circle and accent: wait, does it have a circle?
Look at it: it has an oval ० and an accent ̀!
Wait! It's ०̀ (druta with virama / ardhadruta)!
Wait, why does L6 have a vertical line?
Because in L6 it is । (laghu) with a virama / ardhachandra?!
Wait! Laghu with virama!
"नगणश्च विरामवान्" -> laghu with virama = laghu-virama!
A laghu is ।. A laghu with virama has a virama mark on it!
And a druta is ०. A druta with virama has a virama mark on it!
What is the virama mark?
In line 9: "विन्दुविरामोऽर्धच

"? "लो द्रुश्च"?
Look at line 18:
"लोद्रुतौ प्रतिताळः स्यात्"
Here "लो" = Laghu (लः -> लो).
And "द्रुतौ" = two drutas.
In line 12:
"लो द्रुश्च" -> Laghu and druta!
Wait, but is the first letter 'लो' or 'लौ'?
Look at the top of 'ल': it has TWO slant strokes: "लौ"!
And the next letter: is it 'दश्च'?
Wait, the letter is:
द with subscript something... wait, could it be 'दश्च'? Yes, literally printed as 'लौदश्च' or 'लौदृश्च'!
Wait, look at the printer's typeset:
Sometimes typesetters use a broken or wrong sort.
It looks like: ल + औ + द + श्च -> "लौदश्च".
Wait, let's look at the bottom of 'द':
There is a small hook, like 'द' in Devanagari types of Nirnaya Sagar Press.
Wait, in NSP fonts, 'द' has a small tail at the bottom: 'द'.
Next to it is 'श्च'.
So it is simply: लौदश्च!

Let's check line 16:
"लघुर्द्रुतद्वयं लघ्व यतिताळः प्रकीर्तितः ।"
Wait, is there a visarga or something after ल