समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

२८८ समराङ्गणसूत्रधारे
जनमयमवकोशानन्दशुभ्रांशुलेखा (?)
भवति सुविदितैषा शिल्पिनां कामधेनुः ॥ २०३ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
रुचकादिचतुष्षष्टिप्रासादलक्षणं नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः।
अथ प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः।
प्रासादानामथ ब्रूमो लक्षणानि भवन्ति ये ।
प्रशस्ताश्चाप्रशस्ताश्च तस्मिन्नवनिमण्डले ॥ १ ॥
ये समाः समकर्णाश्च समस्तम्भाः समक्षणाः ।
नैवोच्चा नातिह्रस्वाश्च कर्णायामादविह्वलाः ॥ २ ॥
असंमूढा विभागेन प्रमाणेन सुसंस्थिताः ।
ऊर्ध्वाधः कर्णपादीभिरुपेताः सलिलान्तरैः ॥ ३ ॥
असङ्कीर्णोद्यैश्छद्यैः स्वमानपरिकल्पितैः ।
सुविभक्ताः सुसंस्थाश्च रेंम्यैरविकलैः कृताः ॥ ४ ॥
समभागविभक्तैश्च युक्ताश्चालिन्दकैः समैः ।
स्वजातिपरिवेषाय्या नान्यजातिप्रदूषिताः ॥ ५ ॥
असङ्कीर्णाः शरीरंण संस्थानेन सुसंस्थिताः ।
केवला जातिशुद्धाश्च प्रासादाः शुभदा नृणाम् ॥ ६ ॥
सुदृढैर्मूलपादैश्च दृढाश्चामूलमस्तकम् ।
नाधरोत्तरयुक्ताश्च सुश्लिष्टद्रव्यसन्धिभिः ॥ ७ ॥
देव(श)जातिप्रसिद्धैश्च भूषणैः सुविभूषिताः ।
प्रासादाः शुभदा नित्यं पूजासंस्कारवर्धनैः ॥ ८ ॥
कर्ता कारयिता चैषां परां वृद्धिमवाप्नुयात् ।
अभ्रमानपि वक्ष्यामः प्रासादानवलक्षणैः ॥ ९ ॥
१ द. वा । २ द. द्व । ३ द. क्ता । ४ द. र्णा । ५ द. ता । ६ द. ०हैद्रैं० ।
७ द. ना ।

प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः । २८९
विषमाः कर्णहीनाश्च क्लेशबन्धभयावहाः ।
स्तम्भैः क्षणैश्च विषमैः स्वामिनो मृत्युहेतवः ॥ १० ॥
अत्युच्चैः स्याद् भयं राज्ञो ह्रस्वैः सेना च॑ मथ्यते ।
कर्णायामेन विकलाः प्रासादाः स्युर्भयङ्कराः ॥ ११ ॥
विभागेन विहीनास्तु दारिद्र्यभयदाः स्मृताः ।
नष्टाभिः कर्णपादीभिरुद्वेगजननं नृणाम् ॥ १२ ॥
छाद्यैः सङ्कीर्णकैर्हीनः कुलक्षयकराः स्मृताः ।
दुर्विभक्ताः कुसंस्थाश्च द्रव्यैर्विकलसंयुतैः ॥ १३ ॥
रोगं क्लेशं च मृत्युं च क्रमशॊ विने॑रन्ति ते ।
विषमैर्भागहीनश्चाप्यलिन्दैर्व्याधितो भयम् ॥ १४ ॥
पराजयं परिवृंतैरन्यजातिप्रदूषितैः ।
ये परावृतयो ये ऽन्यसङ्कीर्णा येऽन्यविग्रहाः ॥ १५ ॥
कर्तुः कारयितुर्नैते नन्दका वापि चात्मनः ।
दुर्बला मूलपादेन विश्लिष्टैः पीठसन्धिभिः ॥ १६ ॥
अल्पायुषस्ते प्रासादा भवन्ति च भयावहाः ।
अधरोत्तरगैः श्लिष्टैर्विज्ञेया व्याधिकारिणः ॥ १७ ॥
आदेशैर्भूषणैर्युक्ताः प्रासादा न सुखावहाः ।
ये कीर्त्तिमिच्छन्ति जयन्ति भूतान् कुर्युः शुभैर्लक्ष्मभिरन्वितांस्ते ।
प्रासादमुख्यानितरे तु वर्ज्यास्तेजोयशःश्रीविजयादिकामैः ॥१८॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
प्रासादशुभाशुभलक्षणं नाम पञ्चाशोऽध्यायः ॥
१ द. श्र । २ द. टी । ३ द. नं । ४ द. च । ५ द. यो । ६ द. दृष्टिं । ७ द. याँ ।
८ द. णो ।
वा. ३७

२९० समराङ्गणसूत्रधारे
अथायतननिवेशो नामैकपञ्चाशोऽध्यायः ।
एवं नृपस्य प्रासादे कृते कॢप्तेऽथवा भुवि ।
तस्यानुजीविनः कुर्युः प्रासादान् परिधौ यदि ॥ १ ॥
तदा दिग्भागविन्यासस्थानमानान्यनुक्रमात् ।
तेषामिहाभिधीयन्ते सर्वेषां वृद्धिहेतवे ॥ २ ॥
दशाष्टौ षट् च धनुषां शतानि क्ष्माभृतां क्रमात् ।
मानमायतनस्योक्तं त्रेधा श्रेष्ठादिभेदतः ॥ ३ ॥
क्षेत्रमायतनस्यैव चतुरश्रं समन्ततः ।
तत्र भक्ताः प्रकुर्वीरंस्त्रिधा स्वे स्वामिवत्सलाः ॥ ४ ॥
ये चास्य सम्मताः केचित् कुले जाता हितैषिणः ।
द्वादशांशेन हीनानि क्रमात् तान्यनुजन्मनाम् ॥ ५ ॥
तस्यैव वामतः कुर्यादुत्सेधाद् द्विगुणान्तरे ।
कुर्याद् दशांशहीनानि नैर्ऋत्यां दिशि भूपतेः ॥ ६ ॥
प्रासादान्नृपपत्नीनां सर्वासामपि शास्त्रवित् ।
अष्टभागेन हीनानि प्रतीच्यां दिशि कारयेत् ॥ ७ ॥
देवधिष्ण्यानि तन्त्रैः स्यात् स्वसुराणां विधानतः (?) ।
सौम्यायां मारुतीं यावन्नवांशापचिताः क्रमात् ॥ ८ ॥
प्रासादा मन्त्रिसनानीप्रतीहारपुरोधसाम् ।
एतेषां पूर्वभागस्थं राजमातुर्निवेशनम् ॥ ९ ॥
हीनमेकादशांशेन तत् कार्यं राजकारिता (?) ।
ऐशीमाश्रित्य देवानां तुल्यमैन्द्रपदावधि ॥ १० ॥
स्वसॄणां मातुलानां च कुमाराणां तथा क्रमात् ।
आग्नेय्यां द्विजमुख्यानां विधातव्यं निवेशनम् ॥ ११ ॥
कार्यः पुरोधःप्रासादः तुल्यतत्पुनरेव वा (?) ।
याम्यायां कुर्युष्टांशहीनान्युर्वीशमन्दिरात् ॥ १२ ॥
१ द. नः ।

आयतननिवेशो नामैकपञ्चाशोऽध्यायः । २९१
सामन्तं१कुञ्जारोहभटं२पौरजनाः क्रमात् ।
एतान्यायतनान्येषां यथाभागं प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥
मर्मवेध३प्रदेशस्थान् द्वारवेधगतानपि ।
स्वस्थानान्तरितांश्चैतान् न कुर्याद्धितकाम्यया ॥ १४ ॥
अलिन्दैर्गर्भकोष्ठैश्च सीमास्तम्भगवाक्षकैः ।
द्वारद्रव्यतलोच्छ्रायैः प्राग्ग्रीवैः सिंहकर्णकैः ॥ १५ ॥
न कुर्याद् भूषणैस्तुल्यं समं वास्थंदरूपतः (?) ।
समरूपं भवेद्धर्म्यं नियुक्तं च न नन्दति ॥ १६ ॥
राजपीडा भवेत् तस्मिन्नाधिक्ये च कुलक्षयः ।
प्रासादाद् भूमिपालस्य निवेशं परिधौ स्थितं५म् ॥ १७ ॥
द्रव्येण कतरेणापि नोत्कृष्टं कारयेद् बुधः ।
संस्थानान्मानतश्चापि विस्तारेणोच्छ्रयेण वा ॥ १८ ॥
पूर्वोक्तेभ्यो विभागेभ्यः किञ्चिद्धीनतमः शुभः ।
अन्योन्यं द्विगुणच्छाद्यैरैककस्यान्तरं शुभम् ॥ १९ ॥
सुभोग्यं तं च कुर्वीत बहुभिर्भवनान्तरैः ।
कोष्ठिकाभोजनागारैर्भाण्डोपस्करधामभिः ॥ २० ॥
शिर्लोल्लूषात(?)शालाभिः शेषं तु परिपूरयेत् ।
प्रशस्तान् कारयेत् सर्वान् शुभरूपान् मनोरमान् ॥ २१ ॥
प्रायशः स्वालयांश्चान्यान् सर्वस्यान्यगृहाणि च ।
नरेन्द्रायतनस्यैव निवेशात् परिकल्पयेत् ॥ २२ ॥
अन्यथात्वे महादोषा वैपरीत्ये कुलक्षयः ।
इति कथितदिगादिभेदयोगैः
सुरभवनानि भवन्ति यस्य राज्ञः ।
१ द. न्तः । २ द. ट्ट । ३ द. धः । ४ द. र्द्धम्यं । ५ द. शः । ६ द. तः । ७ द.
स्त । ८ द. शिलोल्लूषते । ९ द. ज्ञा ।

२९२ समराङ्गणसूत्रधारे
अविरतमुदितोदितप्रतापः
स्वभुजजितां स चिरं प्रशास्ति पृथ्वीम् ॥ २३ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
आयतननिवेशो नामैकपञ्चाशोऽध्यायः ॥
अथ प्रासादजातिर्नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः ।
अवतारो निवेशानां विधानं वास्तुनो यतः ।
कार्त्स्न्येन तमतो ब्रूमः सभ्यस्य प्रसवोत्तमः (?) ॥ १ ॥
कुलजातिक्रमाणां च क्रमं दीर्घाल्यजीविनाम् ।
संस्थानमभिधास्यामो लक्ष्यलक्षणमेव च ॥ २ ॥
शुभाशुभानां वैराजमादिं तेषां प्रचक्षते ।
पूर्वोक्तस्य विमानस्य तस्यातो लक्ष्म कथ्यते ॥ ३ ॥
वैराजस्य यथाकारव्यवस्थानमशेषतः ।
चतुरश्रं समं क्षेत्रमशीत्यंशैर्विभाजयेत् ॥ ४ ॥
संयुक्तमष्टभिर्भागैः कुर्याद् गर्भगृहं शुभम् ।
द्विपञ्चाशद्दरैः सीमा गर्भकोष्ठसमन्विताः ॥ ५ ॥
द्वात्रिंशता देवकोष्ठैः सर्वैरेकान्तरैश्च तैः ।
बाह्यस्थाने ततः स्थानाद् द्वादशक्षोभणैर्धरैः ॥ ६ ॥
हेमरत्नमयैः स्तम्भैः शुक्त्रपट्टैश्च भूषितैः ।
शुक्लाङ्गारखचितैर्वितानैश्च विभूषणैः ॥ ७ ॥
स्फाटिकैर्विविधैर्जालैः सहरिन्मणिवेदिकैः ।
हंसकर्णकपोतालीतिर्यक्स्थाल्यर्थकर्णिकैः ॥ ८ ॥
पर्यन्तदेशधृतया गर्भस्योपरि घण्टया ।
लोकनाथेन तत् सृष्टमाद्यं वैराजसंज्ञितम् ॥ ९ ॥
१ द. चिरसमु° २ द. क्ष्य ।

प्रासादजातिर्नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः । २९३
तस्मात् स्वस्तिकसंज्ञः प्राग् गृहच्छन्दो विजायते ।
चतुश्शालस्त्रिशालश्च हिरण्यौकस्त्वतोऽपि च ॥ १० ॥
सिद्धार्थको द्विशालः स्यादेकशालस्तु कुम्भकः ।
सृष्टमन्यद् विमानं च वरं वीरं चतुर्मुखम् ॥ ११ ॥
गणानां देवतानां च स्कन्दस्य च यथाक्रमम् ।
प्रासादा द्वादशैतेऽन्ये जज्ञिरे शुभलक्षणाः ॥ १२ ॥
स्वस्तिकः श्रीतरुश्चैव तृतीयः क्षितिभूषणः ।
भूजयो विजयो भद्रैः श्रीकूतोष्णीषसंज्ञितौ ॥ १३ ॥
नन्द्यावर्तो विमानश्च सर्वतोभद्र एव च ।
विमुक्तकोणप्रासाद इति वैराजसंभवाः ॥ १४ ॥
एकैकस्मात् क्रमेणैवमेकैकः समजायत ।
स्वस्तिकाद् रुचको ज्ञेयः श्रीतरोः सिंहपञ्जरः ॥ १५ ॥
क्ष्माभूषणात् तु शाला स्याद् भूजयाद् गजयूथपः ।
विजयादवतंसश्च भद्रान्नन्दी विनिर्गतः ॥ १६ ॥
श्रीकूटाच्चित्रकूटाख्य उष्णीषात् प्रमदाप्रियः ।
व्यामिश्रो नन्दिकावर्ताद् विमानाद्धस्तिजाव(ति)कः ॥ १७ ॥
कुबेरः सर्वतोभद्रान्मुक्तकोणाद् धराधरः ।
एतेभ्योऽपि च संभूताः कनीयांसोऽभिधानतः ॥ १८ ॥
तद्भेदास्ते तदाकारैर्लक्ष्यैः स्वैः स्वैः पृथग्विधैः ।
भागैस्तेषूत्तमैः पूर्वान् मध्यमान् मध्यमस्तथा ॥ १९ ॥
कनीयसः कनीयोभिः प्रासादानुपकल्पयेत् ।
शिखरैरपरैः श्लिष्टाः प्रासादा जज्ञिरे ततः ॥ २० ॥
प्रथमो रुचकस्तेषु द्वितीयो वर्धमानकः ।
अवतंसस्तृतीयस्तु चतुर्थो भद्र उच्यते ॥ २१ ॥
१ ॰प्याकस्व॰ । २ द. द्रा । ३ द. ता । ४ द. क्षा ।

२९४ समराङ्गणसूत्रधारे
पञ्चमः सर्वतोभद्रः षष्ठः स्यान्मुक्तकोणकः ।
मेरुर्मन्दर इत्यष्टौ विज्ञेयाः शिखरोत्तमाः ॥ २२ ॥
चतुरश्राः समाख्याता देवानामालयाः शुभाः ।
एते ते वंशजाः सर्वे निवेश्या ब्रह्मजातयः ॥ २३ ॥
वैराजकुलसंभूताः प्रासादाः परमोत्तमाः ।
एतेभ्योऽन्येऽपि संभूताः पुत्रपौत्रप्रपौत्र्य(जा)ः ॥ २४ ॥
स्ववंशाः सुपरिवाराः परवंशविवर्जिताः ।
कर्तव्या भूतिकामेन तेजसा शुभलक्षणाः ॥ २५ ॥
नन्दका वर्धनाश्चैव सर्वकामफलप्रदाः ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णाः पूजासंस्कारवर्धनाः ॥ २६ ॥
यदि हीना भवन्त्येते परवंशेन दूषिताः ।
तदुद्वेगं नृणां नित्यमर्थनाशं कुलक्षयम् ॥ २७ ॥
पीडां च स्वामिनः कुर्युर्यदन्यदपि गर्हितम् ।
तस्मादेते विधातव्या दूषिता नान्यजातिभिः ॥ २८ ॥
इति वैराजजातानामुत्पत्तिः परिकीर्तिता ।
वैराजजन्म सुरसद्मपरम्परेय-
मुक्तेवमत्र शुभलक्ष्मवती समासात् ।
आनन्दकीर्त्तिधनधान्यकरी कृता स्या-
दन्यादृशी पुनरनर्थफलैव कर्तुः ॥ २९ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
प्रासादजातिर्नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः ॥
अथ जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ।
ब्रूमो जघन्यवास्तूनां द्वारमानमतः परम् ।
विस्तारं सतलोच्छ्रायं द्रव्यन्यासविधिं तथा ॥ १ ॥
१ द. ॰मन्दिर । २ द. ॰त्र्यजाः ॥ ३ द. तृ ।

जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः । २९५
कथिता ये निराधाराः प्रासादास्तिर्यगायताः ।
तेषां भागचतुष्केन गर्भवासं विभाजयेत् ॥ २ ॥
द्वारं सार्धेन भागेन कुर्वीत स्वार्धविस्तृतम् ।
द्वारविस्तारपादेन पेयाया विस्तृतिर्भवेत् ॥ ३ ॥
विस्तारार्धेन पिण्डः स्यात् तत्समः स्यादुदुम्बरः ।
सार्धमूलादुम्बरकः(?)शाखा व्यासवशाद् भवेत् ॥ ४ ॥
चतुर्विधश्च कर्तव्यः पेयापिण्डः प्रमाणतः ।
शाखा तु पेयापिण्डश्च(स्य) विस्तारेण विधीयते ॥ ५ ॥
शाखाविस्तारतो रूपशाखा स्यात् सार्धविस्तृतिः ।
अर्धेन पेयापिण्डस्य खल्वशाखा विधीयते ॥ ६ ॥
रूपशाखासमाः कार्या विस्तारात् तुङ्गशाखिकाः ।
तुङ्गाया बाह्यतः शाखाः क्रियन्ते यास्तु काश्चन ॥ ७ ॥
अष्टांशाभ्यधिकाः सर्वाः कर्तव्या विस्तरेण ताः ।
द्वारस्यायामविस्तारयोगात् सङ्ख्या भवेत् तु या ॥ ८ ॥
तलोदयस्य तन्मानं गर्भमण्डपयोः समम् ।
यदि भिन्नतलं कर्तुं मण्डपैः कश्चि हीयते(?) ॥ ९ ॥
द्वारोच्छ्रिते तद्गुणानां मण्डपे स्यात् तलोच्छ्रितिः ।
प्रासादेषु कनीयस्सु तलमानमुदाहृतम् ॥ १० ॥
षड्भागाभ्यधिकं ज्येष्ठे मध्येऽष्टांशाधिकं ततः ।
बलविधिः(?) समपदः प्रासादस्य विधीयते ॥ ११ ॥
नाधस्तात् स प्रयोक्तव्यो नोर्ध्वतश्चाप्युदुम्बरात् ।
कुम्भिकाभरणपट्टजयन्तीशीर्षकायफलकेषु तुला(नाम्) ।
उक्तं(मान)मिह यत् प्रथमं तन्नाधिकं प्रविदधीत न हीनम् ॥१२॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
जघन्यवास्तुद्वारं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ॥
४ द. सृ° । २ द. प । ३ द. द । ४ द. मुक्तमिह । ५ द. ना ।

२९६ समराङ्गणसूत्रधारे

अथ प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः ।

इदानीमभिधास्यामः प्रासादानां यथाक्रमम् ।
द्रव्येषूदयविस्तारं बाहल्यं परिधिं तथा ॥ १ ॥
प्रासादभागिकोत्सेधं प्रासादद्वारमिष्यते ।
सत्त्र्यं शोच्छ्रितं वापि¹ सार्धांशोच्छ्रयमेव वा ॥ २ ॥
स्वीयस्वीयोदयादर्धविस्तारं च तदिष्यते ।
विस्तृतिभागतुर्यांशात् पेचायाः स्थौल्यमर्धतः ॥ ३ ॥
पेयाँबाहल्यविस्तीर्णा शाखा भवति मानतः ।
उत्तराङ्गानि कुर्वीत पेयाशाखासमानि तु ॥ ४ ॥
सपादपेचाविस्तारा रूपशाखा विधीयते ।
रूपशाखान्वितः कार्यः पीठबन्धस्तथोपरि ॥ ५ ॥
वृत्तं कार्यमधोवृत्ते पत्रकैश्च निरन्तरम् ।
स्तम्भाच्च द्विगुणव्यासं भरणं भूषणान्वितम् ॥ ६ ॥
रूपशाखासमं तच्च कर्तव्यमतिसुन्दरम् ।
ऊर्ध्वं समन्ताच्चाष्टांशमात्रे तच्चतुरश्रकम् ॥ ७ ॥
तदूर्ध्वं भरणोच्छ्रायः स्यात् पादोनसमुच्छ्रितिः ।
कपोतश्चाप्यधश्शीर्षगर्भः स च विधीयते ॥ ८ ॥
सरथालयपत्रो वा स्वोदयार्धविनिर्गमः ।
तस्योपरिष्टात् कर्तव्यं स्यादुच्छालयपत्रकम् (?) ॥ ९ ॥
रथिका (तु) विधातव्या द्वयोरप्युच्छ्रितिस्तयोः ।
सार्धप्रमाणभरणाद् भूषा स्यात् पुष्पकादिभिः ॥ १० ॥
रूपकैर्वा यथाशोभं स्तम्भिकाभिश्च सर्वतः ।
कण्टकोयत्रिभागेन(?) कूटाकारं भवेर्द्दतः ॥ ११ ॥

१ द. रि । २ द. ॰सं । ३ द. पेयाबाँ । ४ ख. द. थि । ५ द. ठा । ६ द. द ।

विभूषितं सिंहचक्रैर्हस्तिशुण्डैरथापि वा ।
कपोतादि विधातव्यमन्तरे रूपशाखयोः ॥ १२ ॥
कार्यं विषमसंख्यं च सर्वमेतद् विचक्षणैः ।
तस्माद् बहिर्विधातव्या सर्वतः परिमण्डली ॥ १३ ॥
अन्त्यशाखासमा सा^१ च प्रमाणेन विधीयते ।
तस्यां सद्धारशाखायां (प्रा)^२येशः पद्मपत्रिकाः ॥ १४ ॥
कार्यात्रा वाच(वा द्वार)शाखायास्तद्विस्तारसमुच्छ्रिताः ।
भवेदधस्तादर्धेन ग्रीवाया रसना तथा ॥ १५ ॥
ग्रीवया सार्धया तुल्यमन्तरं पत्रकाण्यधः ।
भागद्वयं प्रकुर्वीत जङ्घा त्र्यंशा ततोऽप्यधः ॥ १६ ॥
पेद्यापिण्डप्रमाणेने खल्वशाखा विधीयते ।
पेद्यापिण्डसमो बाह्यशाखान्यासः प्रकीर्तितः ॥ १७ ॥
क्रमेणानेन कर्तव्याः शाखाँः स्वल्पा यदृच्छया ।
न नवभ्यः परं कार्या द्वारशाखाः कथञ्चन ॥ १८ ॥
निर्गमो वा प्रवेशो वाँ विस्तारेण समन्वितः ।
पेद्याया यदि वार्धेन शाखानां स विधीयते ॥ १९ ॥
सार्धपेद्यापिण्डसमः पिण्डस्योदुम्बरो भवेत् ।
तलन्यासस्तदर्धेन भूमिरङ्गा च(ङ्गाञ्च) तत्समाँः ॥ २० ॥
उदुम्बरकपिण्डस्य मानात् सिंहमुखानि च ।
उदुम्बरात् पादहीनस्तुल्यो वाभ्यधिकोऽथवा ॥ २१ ॥
पट्टस्य पिण्डस्त्रिविधो विस्तारात् स्तम्भतोऽधिकः ।
भागपादैंसमस्तम्भो द्वादशांशं प्रपीडितः ॥ २२ ॥
भागद्वये च कर्तव्यो रूपलक्षणसंयुतः ।
चतुष्षष्टिप्रकारोऽयं नानारूपप्रपञ्चतः ॥ २३ ॥
१ द. स्ता । २ द. पश । ३ ख. द. ०ख्या शाखारतन्न यं । ४ ख. द. वा सविस्तारेण
संमितः । ५ ख. र्धा । ६ द. उ । ७ क. मा । ८ क. ह । ९ ख. रस्त; द. र ।
१० ख. दः ।
वा. ३८

२९८ समराङ्गणसूत्रधारे
स्तम्भविस्तारविस्तीर्णं पिण्डे तत्पादवर्जितम् ।
विस्तारात् त्रिगुणं दैर्ध्याद्दी¹रै²र्ग्रहणमिष्यते ॥ २४ ॥
प्रविष्टौ स्तम्भमाने स्तः कुम्भिकोत्कालकौ सदा ।
तलपट्टसमं पद्ममुत्तरं परिकल्पयेत् ॥ २५ ॥
तौ³(ही)रं तस्य त्रिभागेन समुत्सेधाद् विधीयते ।
किञ्चिद् विनिर्गतं पट्टा⁴द् यथाशोभं प्रकल्पयेत् ॥ २६ ॥
अत ऊर्ध्वं यथाशोभं कण्ठके⁵नो⁶सनेन च ।
रथकै⁷श्चित्ररूपैश्च कू⁸टागारैः सतोरणैः ॥ २७ ॥
⁹अलिन्दे मण्डपे वापि चतुष्के वलभीषु वा ।
वितानानि विचित्राणि समुत्क्षिप्ततलानि च ॥ २८ ॥
लक्षणेनं च युक्तानि विदधीत यथोचितम् ।
लु¹⁰मांः फलकवर्तीभिः कृ¹¹ताः समभिदध्महे ॥ २९ ॥
उत्क्षिप्तानां च ये भेदा जायन्ते सर्ववास्तुषु ।
तु¹²म्बिनी लम्बिनी हेला शान्ता कोला मनोरमा¹³ ॥ ३० ॥
आध्माता चेति सप्ताैता नामतः कथिता लुमाः ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे¹⁴ कान्ते भूमितले शुभे ॥ ३१ ॥
सूत्रं क्षेत्रसमं कृत्वा कर्णात् कर्णं विभाजयेत् ।
वि¹५न्यस्येद् गर्भसूत्राणि तयोर्मध्यगतानि च ॥ ३२ ॥
भूयश्चान्यानि मध्येषु सूत्राणि विनिवेशयेत् ।
मध्ये वृत्तं समालिख्य तु¹⁷म्बिका कमलोपमा ॥ ३३ ॥
कार्या भागीकृतं तत्र वृत्तं क्षेत्रे¹⁸ प्रवर्तयेत् ।
सूत्रे सूत्रे तु¹⁹ पिण्डस्थां²⁰ लुमां²¹ सूत्रेण वालिखेत् ॥ ३४ ॥

१ द. स्त्र्रि । २ द. °तिहार° । ३ क. नी । ४ द. °ता पट्टा अ° । ५ क. को । ६ ख. न;
द. कंचकेन शेनेन च । ७ द. ठा । ८ द. आ । ९ द. णानं । १० क. ख. माफ। ११ क. ख.
ता स । १२ ख. द. रुचिनी । १३ ख. द. माः । १४ ख. द. पूर्वं का । १५ द. °त्रं । १६ द.
सें° । १७ ख. द. रुचिका । १८ क. ख. त्रं । १९ क. ख. ण । २० द. °स्थं लुमा २१ क.
ख. माम् ।

प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः। २९९
लुमान्तरेषु सर्वेषु वैर्कटेयेन घुषीकृतम् ।
तयोरन्तरयोर्मध्ये लुमामूले विकर्करम् ॥ ३५ ॥
द्विगुणं त्रिगुणं वा स्यात् ततश्च वलिनीं लिखेत् ।
व्यासार्धेनोदयश्चेह कर्तव्यस्तत्र मण्डले ॥ ३६ ॥
सम्पातात् तलसूत्राणां तुम्बिका चोर्ध्वसूत्रिता ।
उदयस्तलसूत्रस्य तुम्बिकायास्तथान्तरम् ॥ ३७ ॥
पूर्वसूत्रे लुमाग्रेषु कण्टकान् कल्पयेद् ऋजून् ।
बहिस्थानेषु चान्तेषु लक्षं कुर्यात् सुनिश्चितम् ॥ ३८ ॥
लक्षं गृहीत्वाधःसूत्र ऊर्ध्वसूत्राणि लक्षयेत् ।
उदये कण्टकस्यान्ते तद्भूदेवानुसन्ततम् ॥ ३९ ॥
दापयेदुत्तरं सूत्रं लुमानां खल्वकानि च ।
पिण्डव्यासं वलीनां चाप्येषु क्षोभणविस्तृती ॥ ४० ॥
लुमा कर्णगता या स्यादोध्माता सा प्रकीर्तिता ।
छेदे प्रवर्तितान्या स्यात् किञ्चिदूना मनोरमा ॥ ४१ ॥
कोला तृतीया शान्तेति चतुर्थी परिकीर्तिता ।
हेलाख्या पञ्चमी षष्ठी लम्बिनी नामतो लुमा ॥ ४२ ॥
सप्तमी तुम्बिनीत्येता मार्गसूत्रविनिर्गताः ।
एताभिः कारयेत् कोलं वितानं नयनोत्सवम् ॥ ४३ ॥
कोलाविलं हस्तितोलु चाष्टपत्रं शरावकम् ।
नागवीथीवितानं च पुष्पकं अमरावली ॥ ४४ ॥
हंसपक्षं करालं च विकटं शङ्ककुट्टिमम् ।
शङ्खनाभिः सपुष्पं च शुक्तिवृ(वृं)त्तकमेव च ॥ ४५ ॥
१ ख. काद्येन । २ द. संयाता चल° । ३ ख. द. रुचिका । ४ ख. द. मू। ५ द.
रुचिकाया° । ६ क. त्रेषुमाग्र । ७ ख. बले गृ । ८ द. ना । ९ ख. द. ल्वि । १० द. द ।
११ द. ताः । १२ ख. र्तिन्य + स्याः; द. प्रवर्तिन्यस्याः किं° । १३ द. माः । १४ द. ताः ।
१५ ख. तस्तुला । द. °तस्तुला । १६ ख. का; द. °ये का° । १७ द. °स्त° । १८ द. ती ।
१९ क. मु ।

३०० समराङ्गणसूत्रधारे ।
मन्दारं कुमुदं पद्मं विकासं गरुडप्रभम् ।
पुरोहतं पुरारोहं विद्युन्मन्दारकं तथा ॥ ४६ ॥
एतान्येवं वितानानि सङ्ख्यया पञ्चविंशतिः ।
एतेषां रूपनिर्माणमधुना संप्रचक्ष्महे ॥ ४७ ॥
समन्ताचतुरश्रे च चतुरश्रायतेऽथवा ।
क्षेत्रे वृत्तीकृते नाभ्यैकया तत् कोलमुच्यते ॥ ४८ ॥
चतुरश्रे यदा क्षेत्रे कर्णस्थानेषु कृत्स्नशः ।
चतुरश्रनिबन्धेन चतुरश्रनिबन्धने ॥ ४९ ॥
३वैलिनी विकटाकारा पूर्वं४ वृत्तान्यधस्तथा ।
भ्रमवृत्तं च यन्मध्ये परं तत्रापरा लुमाः ॥ ५० ॥
क्रियन्ते६ तुम्बिकाः पञ्च यत्र सुंस्थाः सुसंवृताः ।
मार्ग(?)स्तलेऽधःसूत्रस्य तद् भवेन्नयनोत्सवम् ॥ ५१ ॥
कोलाविलं१० समे क्षेत्रे११ भागाष्टकविभाजिते ।
मध्ये द्विभागे विलिखेद् वृत्तं तुम्बिकयान्विते ॥ ५२ ॥
तत्र भ्रमान्ते च सूत्रे भ्रमान् षोडश कारयेत् ।
ऋजूनि यानि सूत्राणि लुमास्ताः परिकल्पयेत् ॥ ५३ ॥
यानि शेषाणि सूत्राणि वलिनीस्ताः प्र१२कल्पयेत् ।
तुम्बिन्त्यां कारयेद् वृत्तं गजतालुकमुच्यते ॥ ५४ ॥
अष्टपत्रे चतुष्षष्टिर्भागं१३ क्षेत्रं प्रकल्पयेत् ।
लुमास्थानेषु पत्राणि खण्डितान्यन्तरैस्तथा ॥ ५५ ॥
सम्पातेषु समस्तेषु तुम्बिकाः सन्निवेशयेत् ।
वृत्ताकारं शरावं स्याद् विन्यासं च धरैश्च तत् ॥ ५६ ॥
चतुरश्रेऽथवा वृत्ते भागत्रयविभाजिते ।
निवेशयेन्नागबन्धं§ सम्पाते वलिसूत्रयोः ॥ ५७ ॥
१ द. स्रा । २ क. मै । ३ क. वा । ४ क. र्वीं ; द. र्वा ५. द. नाः । ६ द. रु ।
७ द. स्व । ८ ख. द. स्व । ९ ख. स्थिता । १० द. ल । ११ द. त्रं । १२ द. प्रचक्ष्महे ।
१३ द. ग । १४ ख. त्व । १५ द. व । १६ द. न्धान् ।
§ नागवीथीति लक्ष्ये पठितम् ।

प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः । ३०१
वितानमेतत्$^१$ कथितं यश्चिकीर्षति मानवः$^२$ ।
ऊर्ध्वतिर्यग्गतैर्नालैः क्रियते यन्निरन्तरम् ॥ ५८ ॥
पुष्पमालाकुलं श्रीमत्$^३$ पुष्पकं तदुदाहृतम् ।
अशोकपल्लवाकीर्णलुमाम्रैर्म्मनिवन्धनम्$^४$ ॥ ५९ ॥
चतुरश्रक्रियायुक्तं सा प्रोक्ता अमरावली ।
आध्माता कर्णमायाता तुम्बिकास्थानसंश्रया ॥ ६० ॥
तुम्बिनी यन्न मध्ये तु हंसपक्षं तदुच्यते ।
अस्यैव पक्षे तु यदा सम्बध्येत मनोरमां$^५$ ॥ ६१ ॥
तुम्बिनी च विपक्षेषु करालं तदुदाहृतम् ।
कोला लुमा स्याद् विकटे शङ्खे शान्ता प्रकीर्तिता$^६$ ॥ ६२ ॥
शङ्खनाभिसमं सूत्रं तुम्बिकायाः प्रवर्तते ।
सर्वेष्वपि $^७$लुमास्थानेष्वेकररेखान्वितं भवेत् ॥ ६३ ॥
शङ्खनाभिरिति प्रोक्तं वितानमिदमुत्तमम् ।
एतस्यैव लुमास्थाने तुम्बिका पद्मकावृता$^८$ ॥ ६४ ॥
वलयैर्भूषिता यत् स्यात् सपुष्पमिति तद् विदुः ।
क्षेत्रे वृत्तायताकारे कारयेच्छुक्तिसंज्ञकम् ॥ ६५ ॥
वृत्ताकारे भवेत् क्षेत्रे वृत्तं वलयकर्मणा ।
चतुरश्रे समे क्षेत्रे यल्लुमार्थलुमंर्धते( तः ) ॥ ६६ ॥
वृत्तक्षोभणभङ्गानि तन्मन्दारकमुच्यते ।
कुमुदं कुमुदस्येव लुमाक्षेपा$^९$दिहार्धतः$^{१०}$$^{११}$ ॥ ६७ ॥
पद्मके स्यादधैःक्षिप्ता विकासे मध्यमा लुमा ।
गरुडे गरुडो मध्ये नागाभरणशोभितः ॥ ६८ ॥
$\dagger$पुरोगतं तद् यदधो गत्वा स्यादूर्ध्वगं$^{१२}$ पुनः ।
अधो गत्वा पुरारोहमूर्ध्वमूर्ध्वं ततोप्यधः ॥ ६९ ॥

१ द. न । २ ख. द. ˚ति नामतः । ३ द. श्रीमान् । ४ क. स । ५ द. माः । ६ द. ताः ।
७ द. रु˚। ८ द. ताः । ९ द. मा । १० ख. द. त्रा । ११ द. धि । १२ द. ख. दूर्धगतं पु˚।
$\dagger$पुरोहतमिति तु लक्ष्ये पठितम् ।

३०२ समराङ्गणसूत्रधारे
विचित्रक्षोभणाकीर्णमन्ते वृत्तं मुहुर्मुहुः ।
अष्टभिश्चाश्रिभिर्मध्ये विगुणन्मन्दारकं भवेत् ॥ ७० ॥
मानोन्मानमथ ब्रूमः प्रासादच्छाद्यसंश्रयम् ।
अर्धेनच्छाद्यविस्तारस्योर्ध्वं वंशं प्रकल्पयेत् ॥ ७१ ॥
अयमर्धोदयः प्रोक्त आवन्त्यो^१ नामतः परः ।
त्र्यंशेनच्छाद्यविस्तारस्योदयो^२ वामनो भवेत् ॥ ७२ ॥
वामनावन्त्ययोर्मध्ये नवधा प्रविभाजयेत् ।
भागोत्तरोदयात्^३ तेऽष्टौ वामनादुदयाः स्मृताः ॥ ७३ ॥
वा(आ)तपत्रोऽथ कौबेरः स(श)^४र्मनारख्यस्तथावली ।
हंसपृष्ठो महाभोगी नारदः ^५शैम्बुकस्तथा ॥ ७४ ॥
वामनः प्रथमस्तेषामावर्न्त्योते^६(न्त्येन) दशोत्यमी ।
च्छायानामथ वृत्तानामुदयः प्रोच्यतेऽधुना ॥ ७५ ॥
तलसूत्रसमं कृत्वा कुर्याद् द्वादशधोदयम् ।
षष्ठादारभ्य भागाँत्^७ स्युः सप्त भागोत्तरोदयाः ॥ ७६ ॥
कुबेरशेखरी चन्द्री नागश्चातु(थ) गणाधिपः ।
मुख्यश्चाच्छः सुभद्रश्च वृत्ते सप्तोदयाः स्मृताः ॥ ७७ ॥
कृत्वा त्रिकर्करपदं लुमापृष्ठं लिखेत् ततः ।
भागार्धमधिकं क्षेत्रं^८ भवेच्छाद्यकवर्तना ॥ ७८ ॥
भागार्धवर्धिते क्षेत्रे तलसूत्रक्रमान्विते ।
लुमामायां लिखेद् भूयः षट् क्रमेणानुसन्ततम् ॥ ७९ ॥
रिक्षा यथाद्विहस्ताय(?) लुमायाः स्यादनन्तरम् ।
लुमा त्रिभागहीनेन परिवृद्धाङ्गुलेन सा ॥ ८० ॥
तस्याश्चानन्तरा लक्ष्म्या सार्धं वृद्धाङ्गुल^११त्रयम् (?)
त्र्यंशोनैः षड्भिरपरा त्र्यंशोनैर्दशभिः परा ॥ ८१ ॥
१ द. ॰त्या । २ क. स्योदयस्यव्यसनो (?) ३ द. ॰ष्टौ च । ४ ख. द. समानाख्य॰ ।
५ द. ॰दस्यम्बुका॰ । ६ क. न्त्यौते । ७ ख. द. गाः । ८ क. रञ्चायः । ९ त्रादृ भ । १० थामं-
भरायक्ष्म्या सा । ११ ख. द. लं द्वयम् ।

प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः । ३०३
चतुर्दशभिरन्या स्यात् सार्धैर्वृद्धा ततोऽङ्गुलैः ।
विंशत्यङ्गुलवृद्धा तु सप्तमी कोणसंश्रिता ॥ ८२ ॥
क्रमेणानेन मानानि लुमानां वृद्धिह्रासयोः ।
अनुपातेन कार्याणि च्छाद्यक्षेत्रानुसारतः ॥ ८३ ॥
† कुबेरवल्लरीचन्द्रीपन्नगा गणनायकैः ।
§ मुग्धा सुभद्रेत्येताः स्युर्लुमाकर्मार्धमादितः ॥ ८४ ॥
एतासां गण्डिकाछेदाश्चत्वारः परिकीर्तिताः ।
ऊर्ध्वस्तिर्यग्( ग )तिस्र्यंशस्तथार्थत्र्यंश एव च ॥ ८५ ॥
छाद्यकोदयविस्तारं तन्निर्गमसमायति ।
कृत्वा षोढा भजेत् क्षेत्रं विस्तारायामतः समम् ॥ ८६ ॥
तत्रोर्ध्वद्वयमानेनच्छिन्द्यात् प्रागेव गण्डिकाम् ।
तस्यां छेदानुसारेण दापयेदेव लम्बकम् ॥ ८७ ॥
अधस्ताद् गण्डिकायाश्च कण्टकानि प्रकल्पयेत् ।
अवपातोच्छ्रयौ ज्ञात्वा त्रीणि स्थानानि चिह्नयेत् ॥ ८८ ॥
गर्भे तथोर्ध्वे प्रान्ते च तृतीयं मध्यतस्तयोः ।
यत्र स्थाने स्थितं सूत्रं स्पृशति स्थानकत्रये ॥ ८९ ॥
तस्मात् प्रसार्य तत्सूत्रं भ्रमयेत् कर्कटं ततः ।
लुमार्थस्यैवमुपरि संस्थानमुपजायते ॥ ९० ॥
उपरि स्थितेन सूत्रेण तत्तुल्येनैव कर्कटम् ।
प्रान्तावलम्बकस्थाने भ्रमयेत् खल्वसिद्धये ॥ ९१ ॥
प्रागक्षे भागयुगलावच्छिन्नं फलके पुनः ।
कल्पयेत् सममेवैषा लुमापार्ष्णिनिर्गद्यते ॥ ९२ ॥

१ ख. द. ˚द्धां । २ क. द. ताः । ३ क. ˚न नामानि । ४ ख. द. न्द्रा । ५ द. काः ।
६ क. स । ७ ख. गा । ८ द. दाययेद् । ९ द. ˚यो˚ । १० द. त । ११ द. प्रा । १२ ख.
द. प्राक्क्षेत्रे भा ।
† ‘कुबेरशेखरी’ति पूर्वं पठितम् । § ‘मुख्य’ इति पूर्वं पश्यते । तदनन्तरं च ‘ अच्छ’ इति
नामान्तरमपि तत्र दृश्यते ।

शेषां लुमां तु दीर्घांशैश्चतुर्भिः प्रविभाजयेत् ।
चतुर्घातः परं तस्याः कर्तव्यं वृत्तवर्तनम् ॥ ९३ ॥
अर्धोदये लुमोच्छ्रायो विस्तारांशद्वयोन्मितः ।
मूलेऽग्रतश्च भागार्धमुदयोऽस्या विधीयते ॥ ९४ ॥
अधःक्षेत्रे स विस्तारात् सूत्रमालम्ब्य तद्यथा ।
विस्तारात् सदृशे क्षेत्रे सार्धतद्भागमाश्रितः ॥ ९५ ॥
लुमाग्रेभागत्र्यंशं च तयोर्मध्यं च यत् स्थितम् ।
सूत्रं स्पृशेत् तत्र धृत्वा कर्कटं भ्रमयेद् बुधः ॥ ९६ ॥
भागभागोत्तरक्षेत्रापेक्षया चतसृष्वपि ।
गण्डिकासु विधातव्यं विधिवद् वृत्तवर्तनम् ॥ ९७ ॥
मूलाल्लुमायाः क्षेत्रस्य पञ्चमांशत्रयेऽथवा ।
पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठलेखावृत्तद्वयं यथा ॥ ९८ ॥
संपतत्येवमालिख्य शेषं पूर्ववदाचरेत्
लुमाया मूलतः क्षेत्रसप्तमांशचतुष्टये ॥ ९९ ॥
पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठलेखावृत्तद्वयं यथा ।
संपतत्येवमालिख्य षड्भागैः शेषमाचरेत् ॥ १०० ॥
नवांशपञ्चके यद्वा क्षेत्रस्यैव लुमादितः ।
पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठद्वयलेखां निवेशयेत् ॥ १०१ ॥
शेषैः षड्भिस्ततो भागैरन्यत् तु प्राग्वदाचरेत् ।
भागार्धं निर्गमः कार्यः प्रासादानां कनीयसाम् ॥ १०२ ॥
छाद्यकस्यैव भागैस्तु ज्यायसां निर्गमो यतः ।
तदन्तरे ये प्रासादास्तेषां क्षेत्रानुसारतः ॥ १०३ ॥
छाद्यस्य निर्गमः कार्यों विद्भिरनुपाततः ।
निर्गमस्य त्रिभागेन कनीयाञ् छाद्यकोदयः ॥ १०४ ॥

१ ख. द. मायता । २ ख. र्ध; द. र्द्ध । ३ ख. ध्यं यतः स्थितम् । ४ द. त्ति । ५ ख.
लानुमा; द. ०नु । ६ क. गः स्युर्निर्गमोक्षायसां मतम् (?)।

प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः । ३०३
अर्धभागेन परमो भाव्यं षड्भिस्तदन्तरम् ।
अन्ये भागोत्तराः पञ्च सप्तैव मुदया मताः ॥ १०५ ॥
इदानीमभिधास्यामः सिंहकर्णस्य लक्षणम् ।
छाद्यो¹दयोदयः स स्याद् दशभिस्तं विभजयेत् ॥ १०६ ॥
तैः स्यात् षोडशभिर्भागैस्तस्यैव तलविस्तृतिः ।
ऊर्ध्वतश्चतुरो भागांस्त्यक्त्वा शङ्कुं निवेशयेत् ॥ १०७ ॥
चतुर²श्रीकृते क्षेत्रे कर्णेनारभ्य शङ्कुतः ।
ततो वृत्तं लिखेत् पश्चाच्छङ्कुं समभिरोपयेत् ॥ १०८ ॥
ऊर्ध्वदेशांत् तु भागेन स स्याद् भागचतुष्टये ।
लिखेद् वृत्तं त्रिभागोनद्व्यंशकर्कट³कोद्भव⁴म् ॥ १०९ ॥
तस्योपरिष्टात् तदनु ग्रीवा कार्यैकभागिनी ।
गर्भे शृङ्गाग्रयोर्मध्ये⁵ तिर्यग् भागद्वयं भवेत् ॥ ११० ॥
मध्ये कर्णाग्रयोस्तिर्यक् कार्यं भागत्रयं बुधैः ।
ग्रीवाया उपरिष्टाच्च भागमेकं शिखा भवेत् ॥ १११ ॥
शिखाग्रमुपरिष्टाच्च कर्तव्यं गर्भसङ्गतम् ।
शिखार्यमूर्ध्वतस्तद्वदर्धभागांवलम्बितम् ॥ ११२ ॥
भागावलम्बि कर्णाग्रं स्कन्धाग्रं तावदेव तु ।
स्यात् कर्णखण्डयोर्मूलं स्कन्धदेशस्य सङ्गतम् ॥ ११३ ॥
स्वस्तिको¹⁰ द्व्यंशविस्तारायामः प्राग्वृत्तमध्यतः¹¹ ।
एवं शङ्कुमधःसूत्रादूर्ध्वं भागो¹²(गे) निवेशयेत् ॥ ११४ ॥
भागे निवेशितं कुर्यात् पूर्ववृत्तोद्य¹³शेषतः ।
स्वस्तिकान्तं चै¹⁴ पूर्वोक्तं पूर्ववत् सर्व¹⁵माचरेत् ॥ ११५ ॥
१ द. यो । २ ख. अंशिकक्षे; द. ॰अंशिकक्षेत्रे । ३ ख. शौ त्रिभागोनैः स; द. ॰शो त्रिभागोनैः
सं° । ४ ख. द. य । ५ ख. कैः । ६ ख. द. ॰ध्यं । ७ द. य । ८ ख. र्ध; द. ॰र्द्धं° । ९ ख. द.
ग । १० ख. द. कस्कन्ववि । ११ द. ख. मः । १२ ख. द. गर्भ नि° । १३ क. त्या । १४ ख. द.
तु । १५ ख. द. मुपा ।
बा. ३९

३०६ समराङ्गणसूत्रधारे
तलसूत्रादुपर्यंशैश्चतुर्भिर्गर्भतः समः( मम् )
द्वाभ्यां द्वाभ्यामुभयतो भागाभ्यां तिर्यगेव च ॥ ११६ ॥
भागेन तद्वदेवाधःसूत्रादुपरि गर्भतः ।
चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च भागैरुभयतः समम् ॥ ११७ ॥
वृत्ताद्धानि लिखेदेककर्णयुक्तानि पूर्ववत् ।
एकशृङ्गाणि च ग्रीवास्वस्तिकार्धयुतानि च ॥ ११८ ॥
तलसूत्रबहिर्देशाद् बाह्यवृत्तसमुद्भवः२ ।
पदत्रयप्रविष्टैः स्यात् पार्ष्णिरत्र पॅरिस्फुटः ॥ ११९ ॥
त्रिवलीललितो नाम सिंहकर्णोऽयमीरितः ।
दशभागीकृते प्राग्वदुदये तत्प्रमाणतः ॥ १२० ॥
चतुर्दशांशविस्तीर्णे कर्णे सार्धे वलिर्भवेत् ।
दशभागोच्छ्रिते प्राग्वत् स्यात् त्रयोदशविस्तृतः ॥ १२१ ॥
क्षेत्न एकवलिर्नाम सिंहकर्णस्तथापरः ।
एते शोभान्विताः कार्यास्त्र्यश्रसंवरणाश्रयः ॥ १२२ ॥
प्रासादानामिति निगदितं द्वारमानं निवेशः५
स्तम्भानां च स्फुटमिह वितानानि तेषां लुमाश्च ।
वृत्तच्छाद्योच्छ्रितिरभिहिता छाद्यसंस्था लुमाश्च
प्रोक्ताः सप्त प्रथितमपरं सिंहकर्णप्रमाणम् ॥ १२३ ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे
प्रासादद्वारस्तम्भनिवेशवितानलुमालक्षणवृत्तच्छाद्यलुमासिंहकर्णप्रमाणं नाम
चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः ॥
१ क. द्वे । २ द. वाः । ३ क. ष्टा । ४ क. पुरः स्फु । ५ द. शं ।

मेर्वादिवोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३०७
अथ मेर्वादिवोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ।
प्रासादानाम्नतो लक्ष्म षोडशानां विशेषतः ।
ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां यथावदभिदध्महे ॥ १ ॥
विभज्यते यथां¹ येन प्रागश्चोर्ध्वं विधीयते( ? ) ।
यावदूं² यस्य प्रमाणं तुं³ नथा⁴ तत् तस्य कथ्यते ॥ २ ॥
मेरुः प्रासादराजश्च कैलासश्च हरॅ⁵प्रियः ।
सर्वतोभद्रकश्चैव विमानच्छदनन्दनौ ॥ ३ ॥
स्वस्तिको मुक्तकोणश्च श्रीवत्सो हंससंज्ञितः ।
रुचको वर्धमानश्च गरुडैश्च गजस्तथा ॥ ४ ॥
मृगराजश्च पद्मश्च वलभी ⁶चेति ते स्मृताः ।
न त्रयस्त्रिंशतोऽधस्तान्नापि पञ्चाशतः परा ॥ ५ ॥
सङ्ख्या भवति हस्तानां मेरोरिति पुराविदः ।
विभज्य दशधा क्षेत्रं शृङ्गं कुर्याद् द्विभागिकम् ॥ ६ ॥
कृत्वा षड्भागिकं मध्यं निर्गमस्तत्र दीयते ।
भागस्य षोडशांशेन विधेयं सलिलान्तरम् ॥ ७ ॥
पदैः षोडशभिर्गर्भे विधेया चास्य विस्तृतिः ।
प्रासादभित्ति( ः)पद्किका पदविस्तृतं⁷मन्तरम्( ? ) ॥ ८ ॥
⁸पद्किका बाह्यभित्तिः स्यादित्येष स तदा॑⁹ स्मृतः ।
द्विपदो वेदिकाबन्धो जङ्घा पञ्चपदोदया ॥ ९ ॥
पदार्धेन पदार्धेन मेखलान्तरपत्रके ।
¹⁰शृङ्गोच्छ्रितिस्त्रिभिर्भागैर्नवभिः शिखरोच्छ्रितिः ॥ १० ॥
शिखरस्यास्य कर्तव्यास्तज्जैः षोडश भूमिकाः ।
स्कन्धोऽशैर्र्विस्तृतः षड्भिरंशेनोच्छ्रितमण्डकम् ॥ ११ ॥
१ क. था प्रायः प्रापे चोर्वे वि (?)। २ क. दस्य। ३ क. च। ४ क. रि। ५ क. डो गरुडम्त ।
६ द. वे। ७ द. ति। ८ क. वाटिका। ९ द. धा। १० क. त्रिभागोच्छ्रि ।