साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२०२ साहित्यदर्पणे
रौद्राभासो यथा—
'रक्तोत्फुल्लविशाललोलनयनः कम्पोत्तराङ्गो मुहु-
र्मुक्त्वा कर्णमपेतभीर्धृतधनुर्बाणो हरेः पश्यतः ।
आध्मातः कटूकोक्तिभिः स्वमसकृद्दोर्विक्रमं कीर्तय-
न्नंसास्फोटपटुर्युधिष्ठिरमसौ हन्तुं प्रविष्टोऽर्जुनः ॥'
भयानकाभासो यथा—
अशक्नुवन्सोढुमधीरलोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् ।
प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय बिभ्यद्दिवसानि कौशिकः ॥'
स्त्रीनीचविषयमेव हि भयं रसप्रकृतिः । एवमन्यत्र ।
भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ॥ २६६॥
स्पष्टम् ।
भावस्य शान्तावुदये संधिमिश्रितयोः क्रमात् ।
भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलता मता ॥ २६७ ॥
रक्तोत्फुल्लेति । कर्णं सूतपुत्रं प्रतिशरम् । 'हरे' इत्यनादरे षष्ठी । पश्यत
कृष्णमनादृत्येत्यर्थः । आध्मातो दग्धः । 'कटूकोक्तिभि' इत्यत्र 'अनलै' इति
रूपकं व्यङ्ग्यम् । स्वं स्वीयं स्कन्धस्य करेणाघातोऽम्सास्फोटस्तत्र पटुः । तस्य
रीत्यर्थः । अत्र ज्येष्ठभ्रातरि गुरौ रोषोऽनुचितः ॥ अशक्नुवन्निति । यस्य राज्ञ
पत्य । कौशिक इन्द्रः । इन्द्रः पेचकश्च । अत्रानौचित्यं दर्शयति—स्त्रीति ।
भावाभास इति । प्रथमादिपदेन चिन्तादीनां द्वितीयादिपदेनाननुरागिण्यादीनां
ग्रहणम् । यथा—'शैवासुवाक्प्रमुखी तरलायताक्षी मा स्मेश्ययोन्नतरुचित्तिलकावि

1. भावस्येति । भावस्य शान्तिर्नाशः । स चोत्पत्तिक्षणप्रवृत्तिश्च यदा उच्चै
   उत्पत्तिः । सदिरुद्बोन्धानभिभूतयोरन्योन्याभिभवनयोग्ययोः सामानाधिकरण्यम्, तच्च
   एकदेशवृत्ति विशिष्टैकशब्दप्रतिपाद्यत्वम् । शबलता बाध्यबाधकभावापन्नानामाशुविना-
   शानाञ्च व्यभिचारिणाम् । एकमनुचितत्वञ्चाङ्गोपाङ्गत्वेनेति यावत् । अत्र रस-
   द्वावङ्गः ॥
2. रक्तेति । कौरवदुर्गन्ध गवस्येति सङ्गीतं 'असि' इति शेषः । ननु यथायथं
   अनुजेऽपि विड़ावक इति सौतिः शङ्काया समादधाति । तथा हि— देव इति
   नह्याह— निर्बन्धे पराधीतः । अत्र नीचाभिधेष्वेषं मैत्री सर्वं दैवोद्धतेन द्विषामेवेति निर्-
   दर्शने न प्रसिद्धमम संदर्थम् । पश्यन्ती तथा मम सङ्घट्टमिरुधमनाम्नी दुर्दैववशगता
   यस्य दुरितोत्थे व्यसने अनुयायी हेतुः, स एव । अयमस्मद्वंशे राजानोऽभवन् । तद्दुर्विला-
   सवञ्चितमिवात्मानं बहुमन्वानाविव परस्परं मत्वाऽभ्युत्थिति रञ्जयतोऽभूवन्निति।