साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः। १८७
अस्य युद्धवीराङ्गत्वमाह—
रक्तास्यनेत्रता चात्र मेदिनी युद्धवीरतः ॥ २३१॥
अथ वीरः—
उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहास्थायिभावकः ।
महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः ॥ २३२ ॥
आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः ।
विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः ।
अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः ॥ २३३ ॥
संचारिणस्तु धृतिमतिगर्वस्मृतिस्तर्करोमाञ्चाः ।
ज्ञेयश्च दानधर्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्द्धा स्यात् ॥ २३४ ॥
स च वीरो दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीरो दयावीरश्चेति चतुर्विधः ।
तत्र दानवीरो यथा परशुराम —
रक्तास्यनेत्रता विभूवलम्बन । अत्र युद्धे वधैर्य सम्पादनाद्ये युद्धवीरता -
विगाह—अस्येति । रक्तास्येति । रक्तमुखनेत्रत्वम् अङ्गं यस्य वीरस्य ।
तथा चोक्तम् विशेश्वरपण्डितैरपि 'वीरस्य रौद्रो...'
वीर इति च । लक्षण—उत्तमप्रकृतिरिति । उत्तमः धीरोदात्तादि-
प्रधानः प्रकृतिर्यस्य सः । उत्साहः स्थायिभावो यस्य सः । महेन्द्रो दैवतम्
यस्य, हेमवर्णो वर्णो यस्य सः । विजेतव्यादिचेष्टा—शत्रोर्बलं
दानाद्यपेक्षया शौर्य्यम्, सहायान्वेषणादय—साहचर्यम्, उत्साह-
स्पष्टादि । स च युद्ध... वीरो दानवीरो धर्मवीरो दयावीरश्चेति
चतुर्द्धा स्यात् ज्ञेयश्चतुर्द्धा भवतीत्यर्थः दया दयावान् भवेति । तत्र दानवीरो
१. स वीरः । ...
...
२. स्वार्थेषु दृढः ...