साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १६५
तद्भेदानाह—
रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।
जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥
तत्र
रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् ।
वागादिवैकृतैश्चेतोविकासो हास इष्यते ॥ १७६ ॥
इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् ।
प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥
कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते ।
रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥
त्वेन सम्बन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीता प्रवृद्ध- क्रियते ॥ तद्भेदान्
स्थायिभावान् । अष्टौ भावा. स्थायिभावा । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥
रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्यर्थः ।
तच्चोत्कटावेश एव पर्यवस्यति । स चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छारूप एव ।
केचित्तु—"स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूपः, अभिलाषहेतुत्वेनो-
क्तत्वात्" इत्याहु. । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलापं प्रति हेतुत्वसंभवेन
लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन ज्ञानमुखविकासहृपहास-
हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अवबोध उत्कटत्वम् ।
कार्यारम्भेषु सन्निकृष्टकार्येषु संरम्भ उत्कट आवेशः । केचित्तु—'संरम्भः
सहस्रप्रवृत्तिः' इत्याहुः । तन्न । आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भस्य प्रवृत्त्यसम्भवात्, वीररसे
उत्कटावेशस्यैव स्थायित्वेनाख्यायमानत्वात् । रौद्रशक्त्येति । शात्रवादेरनिष्टदर्श-

1. रतिरिति । रत्यादीना विशदतर लक्षणमभिहित रसगङ्गाधरे—'स्त्रीपुंसयोरन्यो-
   न्यालम्बनः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । गुरुदेवतापुत्राद्यालम्बनस्तु व्यभिचारी ।
   वागङ्गादिविकारदर्शनजन्मा विकासाख्यो हासः । पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मा वैक्लव्या-
   ख्यश्चित्तवृत्तिविशेष. शोकः । गुरुबन्धुवधादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः । अयं
   च परविनाशाहिहेतुः । क्षुद्रापराधजन्मा तु परपद्मवचनालम्भानादिहेतुः । अयमेवानर्षारूढो
   व्यभिचारीति विवेकः । परपराक्रमदानादित्युत्तिजन्मा औन्नत्याख्य उत्साहः । व्याघ्र-
   दर्शनादिजन्मा परनानर्थविषयको वैक्लव्याख्यः स भयम् । परनानर्थविषयकत्वाभावे तु
   स एव त्रासो व्यभिचारी । अपरे तु—औत्पातिकद्रवद्भासः, स्वापराधोत्थं भयमिति
   भेदानाहुः । कदर्यवस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्साख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अलौ-
   किकवस्तुदर्शनादिजन्मा आश्चर्याख्यो विस्मयः ॥
   १. '-वैकृत्यात्' घ. २. 'प्रतिकूल्यात्मचित्तविशेषेण क्रोध उच्यते ।' इति ग. ३ 'अवशा-
   नामिका कर्तुरुत्साहोऽप्यवस्थापिता । अरिदर्शने नीतिपरिसंदर्शनादिनिः ।' इति ग.