साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १२१
आरब्धे रभसान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे,
चण्डालस्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः॥'
संलीना स्वेषु गात्रेषु मूकीकृतविभूषणा ।
अवगुण्ठनसंवीता कुलजामिसरेद्यदि ॥ ७७ ॥
विचित्रोज्ज्वलवेषा तु रणन्नूपुरकङ्कणा ।
प्रमोदस्मेरवदना स्याद्वेश्याभिसरेद्यदि ॥ ७८ ॥
मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना ।
आविद्धगतिसंचारा स्यात्प्रेष्याभिसरेद्यदि ॥ ७९ ॥
तत्राद्ये 'उत्क्षिप्तं-'इत्यादि (१२० पृ.) । अनयोरुद्यमुदाहरणम् ।
प्रसङ्गादभिसारस्थानानि कथ्यन्ते—
क्षेत्रं वाटी भग्नदेवालयो दूतीगृहं वनम् ।
माँलापन्थः श्मशानं च नद्यादीनां तटी तथा ॥ ८० ॥
तम् ऊर्ध्वं न्यस्तम् । एतेन तयोः शब्दप्रतिरोधः । प्रतिपादितः कृतः । तिमिरमेव
अवगुण्ठनपटं आच्छादनवस्त्रं तस्य क्षेपं निरासम् ॥ प्रमदादिसहगमनमाह—
संलीनेति । गात्रेषु अङ्गेषु । सङ्कुचितसर्वाङ्गीत्यर्थः । अवगुण्ठनेन आच्छादनपटेन
संवीता संवृतदेहा । एतदुपलक्षणम् । अनुचितरागेणापि संवीता । तदान्धकारे नील-
वस्त्रपरिधानवस्त्ररीत्यासन्दीप्ता । ज्योत्स्नायां चन्दनद्रवलिप्ता । उक्तेन यथा—'लिन
यत्तमर्दिते वपुषि नीलचोलप्रभान्त्या सरागदशनाया मल्लदण्डद मेदिनी । करेण
परिवेदितं शङ्कनशङ्कया दुर्जनः परं परमनुध्वनन् गच्छति न लज्जिता प्रेयसी ।',
'मपिचाकाराभरणेष्वपि सर्वोत्कर्षमीड्यतेत्यादि । ध्वन्यङ्गो न लज्जन्ते ज्योत्स्नावसति-
गतीना ॥' आविद्ध इत्यादि पदमुदाहरणे यथा । 'आविद्धगतिसंचारा' इति
पाठे आविद्धा वक्ररूपा गत्या सञ्चारः यस्यैतादृशप्रमितिशा प्रेक्ष्या । आद्ये
कुलजामिसरेणपरे । अनयोश्चेष्याप्रेष्यनिसरेणप्रकणयोः । तत्र कामोदाहर-
णम् । यथा मम—'दम्पेयुदेयविकटं यदि दर्शयसि शिरस्समुद्गतैर्गुच्छैः,
सीधोः । मन्ये गृहमुदमिल्यमरेण मुक्ताऽथ लज्जातिलकुलं इति भावतः ।',
'जनो तवेदानुमन्मथेनासिने कर्णपूरप्रभाभिरुद्भवन् । प्रसङ्गादेते दिशेत् न-
तीति सूचयन् वं प्रकटयिष्यसि ।' अत्र 'समीपम्' इति यमार्क 'समीपिकम्' इति

• वाटीति । ... न तु इति शेषः । क्षेत्रं यत् प्रसिद्धाख्यम् । वाटी पुष्पवाटी-
  वनम् बिल्वपाटलविशालवने । यत् वनौषधिसहितं वनम् इतरत्तु केवलं बिल्व-
  ...पादपैः । श्मशानं ... नद्योराद्योतीयादिना नदीमुखम् ...
  ... तदर्थम् ...