साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १०७
वाग्वेषयोर्मधुरता तद्वच्छृङ्गारचेष्टितं ललितम्।
दानं सप्रियभाषणमौदार्यं शत्रुमित्रयोः समता ॥ ५५ ॥
एषामुदाहरणान्यूह्यानि ।
अथ नायिका त्रिभेदा स्वान्या साधारणस्त्रीति ।
नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासंभवैर्युक्ता ॥ ५६ ॥
नायिका पुनर्नायकसामान्यगुणैस्त्यागादिभिर्यथासंभवैर्युक्ता भवति ।
सा च स्वकी अन्यस्त्री साधारणस्त्रीति त्रिविधा ।
तत्र स्वकी—
विनयार्जवादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया ।
यथा—
लज्जापल्लवपसाहणाईं परभत्तिणिप्पिदामाईं ।
अविणअदुम्मेधाईं धण्णाण घरे कलत्ताईं ॥'
नर्मनम् । अपमानः पराभवः । अरिना अपकारि । प्रयुक्तस्य कृतस्य । परेण
शत्रुना ॥ उदाहरणं यथा रामतिलके— 'निरुपमरूपशोभा कर्षितस्मितनयनं
कृथा किंचिदितो लोचनान्युज्ज्वलोत्फुल्लितविकृतम् । युक्तं तस्य हरधनुर्भागित-
तेजोग्राह्येन नेत्रांन्तेन विदार्य स्थितस्य प्रोचे रुषा राघवः ।' विरुपसम-
न्वन्तं रूपदोषाणाम् यस्य तम् । तस्य गर्वस्य । अर्थं गन्धम् । तद्धन्वंश-
ङ्गुष्ठम् । एतैव सर्वतोऽपरस्यापि रूप—'पौरुषं तस्य दृष्ट्वा वपुश्च सरसव्यापारं
मधुरं च भाषितम् । संस्मृत्येदमात्मनः धैर्ये कृतवान् साभिलाषो युक्तम् ।'
'दृष्टे मन्मथधम्मे रात्रिश्चन्दनं च धूपम् । स्निग्धं तरुणे रूपं निर्विकल्पं
जरा त्यक्तम् ।' स्या स्वीया । अन्या परकीया । साधारणी सर्वस्त्री-
वेश्या । 'स्त्री' इति स्वरूपनिर्देशः । यथासंभवैरिति । रूपकुलीनगुणैर्युक्ता
नायिका न भवति । अत एव पञ्चाङ्गेभ्यो नायकेभ्यः शक्तिस्तद्गुणानां
यस्याः । तत्रेति । 'लज्जा'प्रसाधनानि परभक्ति...