साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२० साहित्यदर्पणे
न च वेदविहारोऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु ।
तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम् ॥
एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च ।
सस्मार चतुरो वेदान् योगमास्थाय तत्त्ववित् ॥
धर्म्यमर्थ्यं यशस्यं च सोपदेशं ससंग्रहम् ।
भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् ॥
सर्वशास्त्रार्थसंपन्नं सर्वशिल्पप्रवर्तकम् ।
नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥
संकल्प्य भगवानेवं सर्वान्वेदाननुस्मरन् ।
नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसंभवम् ॥'
( १ अ. २—१६ श्लो )
एतेन वैवस्वताह्वयस्य सप्तमस्य मनो. कस्मिंश्चित्त्रेतायुगे राज्ञो नहुषस्य राज-
काले, यद्वा तत्प्रतिपादद् गनकाले प्राग् द्वापरयुगे प्रोक्तेभ्यः पुराणेभ्यः पूर्वं त्रेता-
युगे नाट्यशास्त्रम् प्रणयनमिति व्यक्तम् । तत्र प्रथमकोटावन्यो नहुषो द्वितीयको-
टावन्य इत्यपि सम्भवन् पन्था । नहुषश्च आयुषः पुत्रो ययातेः पितेति
महाभारतमू ( आदिपर्व. ९५ अध्या ७ ग. ) ॥
अत्र मनुष्यस्य यावदायु सम्भाव्यते तावतो बह्वधिकनिबन्धनादिदानींतना इति-
हासयुगीनेषु तद्दिनानातान्यन्यथाऽन्यथा गमयन्तोऽपि वस्तुतो न विश्रान्ति संध-
दधते । उपाद्यने ह्यनन् । यद् यथोत्पादितं तत् तथैव परीक्षितं सम्यक्प्रतिष्ठितं
भवति । द्रव्यस्य दर्शेनमान् तु सम्यक्प्रतिष्ठितमेव । नहि मृद्व्यतिरेकेण विभा-
व्यमानो घटट सम्यक्सम्वितिष्ठतीति । एवमस्माकमार्यावर्तभुवामितिहास पुराणं
चापि न यथ श्रुतनामार्थमात्रमभिसन्धायप्रवर्तन्ते, किंतु पातञ्जलदिप्रख्यातयोगवि-
भूतिसम्भाविता (यो द वि पा ) तत्रतत्र विलोकनदेशकालपात्रघटितमपि
वस्तु प्रत्यक्षवन् । अत एव भगवता वेदव्यासेन—
'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेतो मामयं प्रहरिष्यति ॥
( म. भा. आदिप. १ अ. २६७ श्लो.)
इत्यैतिहासिकपुराणस्य वेदार्थोपबृंहणं निर्णीतम् । न स्यादप्येवमादरभूरिति-
हास पुराणं चेति, यदि तस्य यदमपि लोकप्रवृत्यर्थं प्रवर्तमानं सिध्येत्। नैवं
भूत पुराणे जन्मादिनाघटावहितं । अत एव यत्र प्रमेयतावबोधेन कृतकर्तव्या-
न्तराभिः 'नैष न्यायोऽपराघो यद्देतमन्धो न पश्यति' इत्यनेन परिह्रियते ।
तद्वैधस्येव यत् सत्यताऽऽपादनायाद् उचितप्रेक्ष्ययोगेन मुक्तान्तपातकलितव
ऽऽदर्शमिवोपदर्शयन्त्येव इतिहास विहितप्रत्यक्षिनवद्वेद्यम् ।
नह्येतद्विविधमुद्दिश्य तत्तत्प्रवृत्तं स्यात् यद्वा नह्येतद्, अतोऽपि क्षेमानुकलनमिति-
पर्यालोचनीयम् ।