साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

भूमिका । १५
श्रौतस्मार्त्तप्रवृत्तिरपि समनोभियोगं विवेचनीयात्र । अतो नित्या वेदा इत्येव
स्थितम् ॥
यत्त्वत्र साम्प्रतिका वेदवाचस्पतयो दयानन्दस्वामिन ऋग्वेदादिभाष्यभूमि-
कायां वेदानां नित्यत्वमभिलप्यापि तदुत्पत्तिगणनात्कार्ष्ण्येन त्रेधा भ्रमोऽजनि ।
नित्यस्योत्पत्तिकालप्रदर्शने प्रथमो भ्रम । उत्पत्तिकालप्रदर्शने साग्रंबुदाश्विन-
मनूनां सन्धिकाल्स ( १९७२९६००० ) एतावद्वर्षसङ्ख्यस्य परिगणने द्वितीयो
भ्रम । यत्सादृशनानाविकल्पमला महायुगैरहो मनु ब्रह्मणो दिने तु चतुर्दश
मन्व एवं पदनं महत् संप्रदिनं भवति ७१ x १४ = ९९४ । तन्मूले सन्धिकार-
णोजनं निरस्यान्ते उत्पत्तिकालोऽपि यदि वस्तुस्वस्तर्हि ब्राह्मवत्सारारम्भ इति तृ-
तीयो भ्रमः । परं नहि ब्रह्मणो नित्यभावे वेदमीलने सङ्घटते । क्षेत्रेय गण-
नपद्धति - मानुषयुगानि ।
दैवयुगानि ।
१२०००० = ( ३६० x १२०००० ) = ४३२०००००
ब्र. दि = १००० x १२०००० = ( १००० x ४३२०००० ) = ४३२०००००००
अथवा, एवमगुणान् चतुर्दशगुणं ४२९४०८०००० खसप्ति-
तेन २५९२०००० = ५७५९७२८००० वृत्तं प्रकारेण भवति ।
अत्रारिणणनद कालम् -
७१। मनु ४३२०००० = ३०६७२००००
६। ३०६७२०००० = १८४०३२००००
७४ युगल. ९२०९६००० = ९२०९६०००
२७। ४३२०००० = ११९६३२००००
कृतम् = १७२८०००
त्रेता = १२९६०००
द्वापरम् = ८६४०००
इयादे गताब्दि = ५०७९

• वर्षस्य ने एतावदि गताब्द् = १९५२९५४०७९-८ दयानन्द-
  मनुसङ्ख्यं गतान्यपि दैवीयुगानि सन्त्यथ सम्प्रति कल्पेऽस्मिन् विंशतितमो
  वैवस्वतस्यैष एकोनत्रिंशत्तमो द्वापरान्तः प्राप्नोति । तत्र द्वापरान्ते हि भगवान्
  कृष्णद्वैपायनाख्येन व्यासमुनिना समुपदिष्टान् वेदान् दृष्ट्वा ततो द्वापरान्ते वेदा-
  नुत्पत्तिरित्याशङ्कितुं प्राप्यम् । द्वापरान्ते हि वेदान् विभज्य विस्तारयति
  द्वित्रींश्चार चतुरश्चेत्यादिपुराणोक्तेर्व्यासस्य वेदविभागकर्त्तृत्वं युज्यते न तु
  अन्यथा सर्वस्य सर्वथा निरपानात् सर्वदाऽपि वेदानां
  कर्त्तव्यैवेति स्वामिदयानन्दस्य निरसनं युक्तियुक्तमेवाऽऽह ।