साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १८३
अथ हास्यः—
विकृताकारवाग्वेpaceचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् ।
हास्यो हासस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ॥ २१४ ॥
विकृताकारवाक्केष्टं यमालोक्य हसेज्जनः ।
तमंत्रालम्बनं प्राहुस्तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ २१५ ॥
अनुभावोऽक्षिसंकोचवदनस्मेरतादयः ।
निद्रालस्यावहित्थाद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २१६ ॥
ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसितावहसिते च ।
नीचानामपघसितं तथातिहसितं तदेष षड्भेदः ॥ २१७ ॥
ईषद्विकासिनयनं स्मितं स्यात्स्पन्दिताधरम् ।
णालिङ्ग माम् । इत्याकर्ण्य निमीलितार्धनयनं स्मेरं शनैराननं सोत्प्रासं वदनाम्बुजं
दृढतरं स्मेरं चुचुम्बे प्रियः॥' हास्यरसमाह—विकृतेति । विकृता आकारा-
दयो यस्य तस्मात्कुहकाद् नर्तकात् । एतदुपलक्षणम् । विकृताकारादिनिपक्षक-
व्यवसायादपि । 'कुतुकात्' इति पाठे विकृताकारादिजन्यात्कौतुकादित्यर्थः ।
अत्र हास्यरसे । तच्चेष्टा विकृताकारादिपुरुषचेष्टा । हास्यरसस्थायिभावस्य
हासस्य भेदानाह—ज्येष्ठानामिति । उत्तमानामित्यर्थः । तदिति । हास्यमे-
त्यर्थः । एष हास्यरसः । स्मितादीनां लक्षणमाह—ईषदिति । तत्र हास्येषु
१. हास्य इति । एतन्मयादिभावको विकृताद्यालम्बनको वदनाद्युद्दीपनो गद्गदा-
द्यनुभावकः श्रमादिसंचारी हास इति निर्गलितार्थः । अत्राह—'आत्मस्थः परस्थ-
श्चेत्यस्य भेदद्वयं मतम् । आत्मस्थो द्रष्टुरुत्पन्नो विलोक्यैवान्यहासकः । हसन्तं परं दृष्ट्वा
विभावश्चोपजायते । योऽसौ हास्यरसस्तज्जैः परस्थः परिकीर्तितः ॥' उत्तमानां मध्य-
मानां नीचानामित्यर्थः । भेदेषु षट्कमपि दर्शयन्नस्य षड्भेदाः सन्ति इत्याहेत्याह । स्मितं च
हसितं प्रोक्तमुत्तमे पुरुषे बुधैः । मध्येष्विह विहसितं चावहसितं तथैव च ॥ नीचेष्वपसितं
चातिहसितं परिकीर्तितम् । ईषद्विकसननयनात्पङ्कजेक्षणाच्चित्तैः । उद्दन्तमभने
हासे मधुरं निरुच्यते । वक्त्रेणाह्वयेद्विस्फुरदधरोष्ठिः । विहसितमुद्गच्छ-
दन्तं रुचिरमितीर्यते । सदृशं मधुरं कान्तं वक्त्रसङ्कुचितम् ॥ अपहसितमपि शब्दं च विदु-
दैहिकं बुधैः । विशीर्णमङ्गदैश्च विस्फुटितैर्नेत्रैः ॥ प्रहसनमपि हासो
भवतिहीति स्मृतम् । उत्तमतः समुचितलक्षणलक्षितैः । शास्त्रैरेतेन गदितो
रासोऽवरस्तथैव । सूक्ष्मैर्लक्षणैर्गाढैर्भाव्यबुद्धेः । द्योतयत्यादि हासो-
ऽप्यस्तीति मन्तव्यं ' इति ॥

• १. 'एतत्' C. * 'कुतूहलात् कुहकात्' ग. ३. सर्वैरप्यनुभावैरिति ग. ४. 'इ'
  रीत्य घ ५. 'षड्भेद' इत्येवं षड्भेदः इति. ६ 'कुहकात्' नास्ति घ।