साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १२१
आरब्धे रससान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे,
चण्डालस्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः ॥’
संलीना स्वेषु गात्रेषु मूकीकृतविभूषणा ।
अवगुण्ठनसंवीता कुलजाभिसरेद्यदि ॥ ७७ ॥
विचित्रोज्ज्वलवेषा तु रणन्नूपुरकङ्कणा ।
प्रमोदस्तमेरवदना स्याद्वेश्याभिसरेद्यदि ॥ ७८ ॥
मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्लोचना ।
आविद्धगतिसंचारा स्यात्प्रेष्याभिसरेद्यदि ॥ ७९ ॥
तत्राद्ये ‘उत्क्षिप्तं—’इत्यादि (१२० पृ.) । अन्ययोरप्युदाहरणम् ।
प्रसङ्गादभिसारस्थानानि कथ्यन्ते—
क्षेत्रं वाटी भग्नदेवालयो दूतीगृहं वनम् ।
मालापक्षः श्मशानं च नद्यादीनां तटी तथा ॥ ८० ॥
तम् ऊर्ध्वं न्यस्तम् । एतेन तयोः शब्दप्रतिरोधः । प्रतिपादिता दृशा । तिमिरमेव
अवगुण्ठनपटं आच्छादनवस्त्रं तस्य क्षेपं निरासम् ॥ प्रसङ्गादभिसारलक्षणमाह—
संलीनेति । गात्रेषु अङ्गेषु । सङ्कुचितसर्वाङ्गीत्यर्थः । अवगुण्ठनेन आच्छादनपटेन
संवीता संवृतदेहा । एतदुपलक्षणम् । अनुचितरविनापि संवीता । तत्रान्धकारे नील-
तत्तत्सदृशवस्त्रादिनासंवीता । ज्योत्स्नायां चन्दनाद्युपलीप्ता । उक्तेन यथा—‘लीनं
यत्तमसि प्रियं वपुषि नीलोत्पलाभाम्बरं साटोपारवमद्य मन्दमपरं पादौ दधौ योषिताम् । व्योम
परिवेदितं रजनिराज्या दुर्दिनः परं परमनुग्रहान् गतिं न रुद्धितः प्रेयसी ।’,
‘मदिरामोदगन्धेन सङ्केतगोऽनुविन्दन् । दीपोऽसौ न तरन्ते जोत्स्नावतारि-
गतिम् ॥’ आविद्ध उद्धान्ता पद उद्भ्रान्तो यस्याः । ‘आविद्धगतिसञ्चारा’ इति
पाठे आविद्धा उद्धान्ता गता सञ्चारः यस्येत्यन्यपदार्थस्य विशेषणं । आद्ये
कुलजाभिसारप्रसङ्गे । अन्ययोरपि प्रेष्याभिसारप्रसङ्गयोः । तत्र ...
तम् । यथा मम—‘दत्तेऽङ्गुष्ठेऽङ्गुष्ठे पुरे दर्शनं स्थिरतरकुटीकुसुमकेशे-
र्भितः । अन्ये मुकुलितकुवलयदलैरम्भोभिर्नवाश्चित्तधृत इति यक्षः ।’,
‘अयं तवेशान-...-रभसनिर्भरम् । प्रसङ्गादेते विशेषण-
नीनि सूच्यते प्रेक्षद् विभाव्यिते । अत्र ‘मन्दोऽयम्’ इति पाठाद् ‘अतीवोध्द्’ इति
... वाटीति । ...
...
...
...