रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

तृतीयोऽङ्कः 299
तिरयति—Covers ; तिरः करोति इति तिरस् + णिच् + लट् ति = तिरयति
which is a नामधातु ।
पीनत्वम्—Adj. to उपेतः ।
तदनु—तत् is here २या with कर्मप्रवचनीय अनु ।
ईक्षणपथम्—Adj. of तिरयति । Diff. reading ईक्षणफलम् । ईक्षणस्य
पन्थाः ( ६ष्ठीतत् ) तम् ।
हरकण्ठद्युतिहरः—adj. to तमःसंघातः । हरस्य कण्ठम् ( ६ष्ठीतत् ) तस्य
द्युतिः ( ६ष्ठीतत् ) तस्याः हरः ( षष्ठीतत् ) इति हरकण्ठद्युति - ह + अण् ।
The neck of हरः is black due to Haláhala poison ; cf. “पातु वो
नीलकण्ठस्य कण्ठः श्यामाम्बुदोपमः” ( मृच्छकटिक १।२ )
N. B. This stanza is an apt description of the gradual
approach of deep gloom over the world.
Cf. “लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः”—बालचरित and मृच्छकटिक ।
The metre is here शिखरिणी ।
Ch. of voice.—पूर्वा......स्थग्यते......पन्था......दिक्......क्रामता......
आटोद्रमपगविभागम्......तिर्य्यन्तं.........उपेतेन......तमःसंघातेन.........अनेन क्रियते
हरकण्ठद्युतिहरेण ॥७॥
पिण्डीकृतान्धकारम्—Adj. to मकरन्दोद्यानम् । पिण्डीकृतः अन्धकारः यस्मिन्
( बहु ) तत् । पिण्ड् + च्वि + कृ + क्त कर्मणि । '
Sl. 8. पाली—Row ; spelt as पालिः also “पालिः कर्णलताग्रंऽश्यौ-
पङ्क्त्यावडप्रभृतयोः”—मेदिनी ।
चम्पकानाम्—Here means चम्पक trees.
पाटला पङ्क्तिः—पाटलानां पङ्क्तिः ( ६ष्ठीतत् ) पाटल is a kind of tree
the flower of which is called the trumpet-flower (Bignonia
Suaveolens). “पाटलिः पाटलाऽभीष्टा काचस्थाली फलेरुहा ह्रस्ववृन्ता कुवेराक्षी”—
अमरः ।