रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

76 रत्नावलो
P. 10. सूत्रधार:—The stage-manager. सूत्रं धारयतीति सूत्र + धृ + णिच्
(स्वार्थे) + अण् by the rule “कर्म्मण्यण्। सूत्र means व्यवस्था (arrange-
ment). ‘सूत्रं तन्तुव्यवस्थायाः’ इति मेदिनी। He who makes preliminary
arrangement for introducing the drama is called सूत्रधार who is
defined as—
“नाट्योपकरणादीनि सूत्रमित्यभिधीयते।
सूत्रं धारयतीत्यर्थे सूत्रधारी निगद्यते॥”
The characteristics of सूत्रधार as enumerated by मातृगुप्ताचार्य्य
are :—
“चतुरातोद्यनिष्णातोऽनेकभूषासमावृतः।
नानाभाषणतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रार्थ तत्त्ववित्॥
नानागतिप्रचारज्ञो रसभावविशारदः।
नाट्यप्रयोगनिपुणो नानाशिल्पकथान्वितः॥
छन्दोविधानतत्त्वज्ञः सर्व्वशास्त्रविचक्षणः।
तत्तद्गीतानुगलय-कलातालावधारणः॥
अवधाय प्रयोक्ता च योक्तॄणामुपदेशकः।
एवं गुणगणोपेतः सूत्रधारोऽभिधीयते॥”
His main function lies in the introduction of the drama
proper after which he retires. Sutradhára is also identified
with स्थापक whose presence is also found in some dramas.
अलमति etc.—This expression implies the uselessness of
नान्दी being extended too far.
वसन्तोत्सवे—In the Spring-festival. वसन्तस्य उत्सवः (६ष्ठीतत्) तस्मिन्।
This festival is celebrated in honour of Cupid on the 13th
and 14th days in the bright half of the month of Chaitra. cf.