रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

72 रत्नावली
P. 9. S'loka 4. उडुपतिना—The lord of stars i. e., the moon.
उडु means stars. “तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्” इत्यमरः । उडुपतिना जितम्—Let
the lord of stars be attended with victory. The moon is the
lord of the herbs. By his victory, the prosperous condition of
herbs of the world is meant and thereby the general pros-
perity of the people of the country is indicated. जि + क्त भावे ।
द्विजवृषभाः—द्विजाः वृषभाः इव ( उपमितकर्मधा ) ; here the word वृषभ
meaning 'bull' is used in the sense of the best by the dictum
“स्यादुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः । सिंहशार्दूलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः” इत्यमरः ।
निरुपद्रवाः—Free from troubles ; नास्ति उपद्रवः येषाम् ( बहु ) ते ।
उपद्रव means troubles, calamities, diseases etc.
समृद्धशस्या—Prosperous with harvests ; समृद्धं शस्यं यस्याः ( बहु ) सा ।
सम् – ऋध् + क्त = समृद्ध ।
प्रतपतु—Let shine or let assert.
चन्द्रवपुः—'Possessing a body like the moon'. चन्द्र इव वपुः यस्य
( बहु ) सः ।
नरेन्द्रचन्द्रः—नरेन्द्रः चन्द्रः इव 'उपमितं व्याघ्रादिभिः' इति समासः । Here an
indirect reference is made regarding the king Shri Harsha and
his prosperous reign. Here the metre is पुष्पिताग्रा “अयुजि नयुगरेफतो
यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा” । In this metre the 1st and the
3rd lines of the s'loka contain 12 syllables ( अक्षरs) and the 2nd
and the 4th contain 13 syllables. The scansion is as follows
न न र य
︷ ︷ ︷ ︷
͝ ͝ ͝ ͝ ͝ ͝ – ͝ – ͝ – –
1st line : —जि त मु डु प ति ना न मः सु रै भ्यः