रसेन्द्रसारसंग्रह (गोपालकृष्ण - पं. रामप्रसाद वैद्य सविस्तार सान्वय हिन्दी टीका सहित)
Rasendra Sara Sangraha of Gopalakrishna with Commentary
गोपालकृष्ण भट्ट (टीकाकार: पं. रामप्रसाद वैद्य) द्वारा
पृष्ठ 182, कुल 584 में से
संदर्भ में पढ़ें( १६६ ) रसेन्द्रसारसंग्रह ।
इस औषधिके ऊपर दूध, मांस, दही, तक्र, मदिरा और घृतको
त्याग देवे । मांसगत, अस्थिगत, रक्तज्वर, शीतज्वर, दाहज्वर, घर्म्म,
प्रलाप, चातुर्थिकज्वर, महावेगवान् ज्वर और जीर्णज्वर इन सबमें
इसका प्रयोग करे ॥ ३१ ॥ ३२ ॥
सर्वज्वरहर लोह ।
चित्रकं त्रिफला व्योषं विडङ्गं मुस्तकं तथा ।
श्रेयसी पिप्पलीमूलमुशीरं देवदारु च ॥३३॥
किराततिक्तकं पाठा कटुकी कण्टकारिका ।
शोभाञ्जनस्य बीजानि मधुकं वत्सकैः समम् ॥३४॥
लोहतुल्यं गृहीत्वा तु वटिकां कारयेद्भिषक् ।
सर्वज्वरहरं लौहं सर्वरोगहरन्तथा ॥ ३५ ॥
चित्रकमूल, त्रिफला, त्रिकुटा, वायविडंग, नागरमोथा, गजपीपल,
पीपलीमूल, खस, देवदारु, चिरायता, पाठ, कुटकी, कटेरी, सुहांजनके
बीज, मुलैठी और कुड़ेके बीज यह सब वस्तु समान भाग लेवे और
सबकी बराबर लोहभस्म लेकर गोलियां बना लेवे । इसको सर्वज्वरहर
लोह कहते हैं । यह औषधि सब प्रकारके रोगोंको दूर करती है ३३-३५
वातिकं पैत्तिकञ्चैव श्लैष्मिकं सन्निपातिकम् ।
द्वन्द्वजं विषमार्थं च धातुस्थं च ज्वरञ्जयेत् ॥३६॥
शीतं कम्पं तृषादाहं घर्मस्रुतिवमिभ्रमीन् ।
रक्तपित्तमतीसारं मंदाग्निं कासमेव च ॥ ३७ ॥
प्लीहानं यकृतं गुल्मं सामवातं सुदारुणम् ।
अर्शांसि घोरमुदरं मूर्च्छा पाण्डुं हलीमकम् ॥३८॥
अजीर्णं ग्रहणीं चैव यक्ष्माणं शोथमेव च ।