सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 656, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 656

त्रयोविंशस्तरङ्गः ६३१
द्विरक्तिकं तु सुमृतं विद्रुमं मधुसंयुतम् ।
शीलितं नाशयेत्याशु निशास्वेदमशेषतः ॥ १४६ ॥
विद्रुमं रससिन्दूरसंयुक्तं परिशीलितम् ।
पुनर्नवागोक्षुराभ्यां शोथं नाशयति ध्रुवम् ॥ १४७ ॥
रससिन्दूरसंयुक्तं विद्रुमं परिशीलितम् ।
वरीक्षुरकषायेण मूत्रकृच्छ्रं व्यपोहति ॥ १४८ ॥
समयशदसमेतं माक्षितं भौमरत्नं
विमलमधुविमिश्रं शीलितं तु त्रिमासम् ।
करयुगलसमुत्थां स्वेदसंस्त्रावबाधा-
मपहरति नितान्तं वै बहूत्थानजाताम् ॥ १४९ ॥
अभ्रवाशीरजोयुक्तं विद्रुमं परिशीलितम् ।
विनिहन्ति विशेषेण कासं क्षयसमुत्थितम् ॥ १५० ॥
विश्वाभ्ररससिन्दूरव्याघ्रीयुक्तं तु विद्रुमम् ।
मधुना सेवितं हन्ति शिशूनां कासमुल्बणम् ॥ १५१ ॥
अभ्रकट्फलसिन्दूरभार्गीयुक्तं तु विद्रुमम् ।
शिशूनां सञ्चरं श्वासं नाशयत्याशु निश्चितम् ॥ १५२ ॥
शुक्तिकारसिन्दूरतुगाक्षीरीसमन्वितम् ।
विद्रुमं शीलितं श्वासं कासञ्च विनिहन्त्यलम् ॥ १५३ ॥
विद्रुमस्य रोगयोग्यः प्रयोगः, कट्वी कटुकी । विड्‌विघातम् विबन्धभेदम् ।
वांशी वंशरोचना । वरीक्षुरकषायेणेति शतावरीगोक्षुरयोः कषायेण । बहूत्थान-
जातमिति बहुभिर्हेतुभिर्जाताम् । उपलक्षणाञ्चैतत् “विद्रुमं गव्यपयसा यथाविधि
निषेवितम् । निहन्ति क्षवथुं शीघ्रं तथा शीर्षव्यथामपि” इत्यपि ज्ञेयम् ॥१४३-१५३॥
भा.टी.—कफप्रकोपजन्य मूत्रकृच्छ्र में दो रत्ती प्रवालभस्म को चावलों के
धोवन के साथ देने से शीघ्र आराम आता है । आँतों की प्रेरक शक्ति के दुर्बल
पड़ जाने से होनेवाले विड्‌विघात (मलवन्ध भेद) में प्रवालभस्म १ रत्ती, रस-
सिन्दूर एक रत्ती को कटुकी चूर्ण ४ रत्ती, द्राक्षा आठ-दस (संख्या में) तथा हरीतकी
चूर्ण एक मासा के साथ गोली बनाकर गरम जल या दूध के साथ सेवन से
आराम आता है । मूत्रसाद रोग में एक रत्ती प्रवालभस्म या पिष्टी को समभाग
रससिन्दूर में मिलाकर गोखरू कषाय के साथ देने से लाभ होता है । रात्रि में-
अधिक पसीना आने पर दो रत्ती प्रवालभस्म को मधु में मिलाकर दिन में दो
तीन बार सेवन करने से शीघ्र आराम आता है । शोथ रोग में प्रवालभस्म में