रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 642, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ेंत्रयोविंशस्तरङ्गः ६१७
इसको मुक्तापञ्चामृत रसायन कहते हैं । इसमें से प्रतिदिन निरन्तर दो मास
तक गोदुग्ध के साथ सेवन करने से जरा व्याधि का नाश होता है । इसके सेवन
से भयंकर जीर्णज्वर तथा तीव्र अवस्था का राजयक्ष्मा रोग नष्ट हो जाता है ।
इस तरह तत्तत् रोगहर द्रव्यों के अनुपान से यह रसायन सब रोगों में लाभ
पहुँचाता है ॥ ८२–८६ ॥
अथ पुष्परागस्य नामानि
पुष्पराजः पुष्परागः पीतरक्ताह्वयस्तथा ।
गुरुरत्नं पीतमणिः स एव गुरुवल्लभः ॥ ८७ ॥
भा.टी.—पुष्पराज, पुष्पराग, पीतरक्त, गुरु ( बृहस्पति ) रत्न, पीतमणि
तथा गुरुवल्लभ, ये सब नाम पुखराजमणि के कहे जाते हैं ॥ ८७ ॥
जात्यपुष्पराजस्य लक्षणम्
स्निग्धं समं सुमस्सृणं तु सुवर्णवर्णं
स्वच्छं परं सुविमलं तु सुवृत्तगात्रम् ।
यत्कर्णिकारकुसुमप्रभमुज्ज्वलञ्च
जात्यं तदेव गदितं खलु पुष्पराजम् ॥ ८८ ॥
निकषोपलसंघृष्टं वर्णं पुष्णाति यन्निजम् ।
पुष्पराजन्तु तज्जात्यं मतं रत्नपरीक्षकैः ॥ ८९ ॥
अथ पुष्परागपरिचयः—स्निग्धं समं सुमस्सृणमिति ग्राह्यपुष्परागरूपम् । उक्तं
हि—"पुष्परागं गुरु स्निग्धं स्वच्छं स्थूलं समं मृदु । कर्णिकारप्रसूनाभं मसृणं
शुभमष्टधा" इति । तथा च "घृष्टो निकषपदे यत् पुष्यति यो रागमधिकमात्मी-
यम् । एष खलु पुष्परागो जात्यस्तथाऽयं परीक्षकैरुक्तः" इति । श्यामलादिरूपं
च तत् त्याज्यम् । "कृष्णबिन्द्वङ्कितं द्वयक्षं धवलं मलिनं लघु । विच्छायं शर्करां-
गाभं पुष्परागं सदोषकम्" इति स्मरणात् ॥ ८८, ८९ ॥
भा.टी.—उत्तम पुखराजमणि स्पर्श में चिकनी, समगात्र, चमकीली, स्वर्ण
वर्ण की स्वच्छ, गोलाकर और देखने में अमलतास के फूल की सी आभावाली
होती है । यदि इसको कसौटी पर घिसा जाय तो इसका वर्ण और भी साफ
दिखाई देने लगता है । इस परीक्षा में ठीक उतरनेवाली पुखराजमणि को ही
रत्नपरीक्षकों ने उत्तम माना है ॥ ८८, ८९ ॥
हेयपुष्पराजस्य लक्षणम्
श्यामलं निष्प्रभं कर्कशं द्वयक्षकं कृष्णबिन्द्वङ्कितं शर्कराङ्गप्रभम् ।
उन्नतं त्वानतं यच्च रूक्षंपरं पुष्पराजं मतं तत्तु हेयं बुधैः ॥ ९० ॥