सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 602, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 602

३७ द्वाविंशस्तरङ्गः ५७७
सौवीराञ्जनस्य नामानि
सौवीराञ्जनकं ख्यातं सौवीरं तु सुवीरजम् ।
कृष्णाञ्जनं तथा कालाञ्जनञ्चापि प्रकीर्तितम् ॥ ३७ ॥
भा.टी.—सौवीराञ्जन को सौवीर, सुवीरज, कृष्णांजन तथा कालांजन नाम
से ग्रहण किया जाता है ॥ ३७ ॥
स्रोतोऽञ्जनस्य स्वरूपम्
भंगे नीलोत्पलनिभं घर्षणे गैरिकप्रभम् ।
वल्मीकशर्षप्रतिमं मतं स्रोतोऽञ्जनं बुधैः ॥३८॥
तत्र स्रोतोऽञ्जनस्वरूपं भंगे नीलोत्पलनिभमिति । सौवीरंजनस्वरूपं बाह्यतः
खलु धूमाभमिति । सुवीरदेशजातत्वात् सौवीरनाम्ना प्रसिद्धम् । सौवीरदेशश्च
वितस्ता-( झेलम ) नदीनिकटवर्तिकटासराज्यसमीपे पर्वतमालामयो देशस्तत्र हि
खनिः सौवीराञ्जनस्येति । यत्तु कैश्चित् श्वेतः सकोणः स्फटिकाकृतिः पाषाणः
सौवीराञ्जननाम्ना ( श्वेत सुरमा ) व्यवह्रियते, तत्तु पाषाणविशेष एव. तन्त्रेषु
कृष्णत्वस्यैवाञ्जने वर्णितत्वात् विचार्यमेवेति ॥ ३८ ॥
भा.टा.—जो सुरमा तोड़ने पर भीतर से नीलकमल वर्ण का, घिसने पर
गेरू के सदृश, बेडौल खण्डोंवाला होता है उसे स्रोतोञ्जन कहते हैं ॥ ३८ ॥
सौवीराञ्जनस्य स्वरूपम्
बाह्यतः खलु धूमाभं भंगे त्वतिसमुज्ज्वलम् ।
घर्षे खलु मषीवर्णं सौवीराञ्जनमुच्यते ॥ ३६ ॥
भा.टी.—काला सुरमा बाहर से देखने में कुछ धूम्र वर्ण का और तोड़ने
पर भोतर अत्यन्त चमकीला, लिखने पर काला रंग देनेवाला होता है ॥३६॥
स्रोतोऽञ्जनसौवीराञ्जनयोः शोधनम्
अञ्जनद्वितयं यत्नात् पेषितं त्रिफलाम्भसा ।
दिनसप्तकमात्रेण विशुध्यति न संशयः ॥ ४० ॥
भा.टां.—उक्त दोनों प्रकार के अञ्जनों को यदि शुद्ध करना हो तो उन्हें
अलग-अलग खरल में डालकर त्रिफलाक्वाथ के साथ सात दिन तक खूब
रगड़कर सुखा के रख लें । इस विधि से निःसन्देह अञ्जन शुद्ध हो जाते हैं॥४०।
द्वितीयः शोधनप्रकारः
भृङ्गराजरसेनेह पेषितं त्वञ्जनद्वयम् ।
दिनसप्तकमात्रेण शुद्धिमायात्यनुत्तमाम् ॥ ४१ ॥