रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 545, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ें५२० रसतरङ्गिणी
विश्लेषण से यह उपधातु निश्चित होता है; न कि उपरस । ग्रन्थान्तर में स्वर्ण
माक्षिक तथा तारमाक्षिक भेद से स्वर्णमाक्षिक दो प्रकार का माना गया है।
ग्राह्यसुवर्णमाक्षिकस्य लक्षणम्
स्निग्धं गुरु श्यामलकान्ति किञ्चित् कषे सुवर्णद्युतिसुप्रकाशम् ।
कोणोज्झितं स्वर्णसमानवर्णं सुवर्णमाक्षीकमिह प्रशस्तम् ॥४॥
ग्राह्यसुवर्णमाक्षिकं स्निग्धादिगुणम् । उक्तञ्चाभियुक्तैः—"स्वर्णाभं स्वर्ण-
माक्षिकं निष्कोणं गुरुतायुतम् । कालिमानं किरेत्तत्तु करे घृष्टं न संशयः” इति ।
'स्वर्णवर्णो गुरु स्निग्धं ईषन्नीलच्छवि स्फुटम् । कषे कनकवद् घृष्टं तद् वरं हेम-
माक्षिकम्” इति च । अतो विपरीतं हेयमिति तत्स्वरूपनिर्देशो व्याख्यात-
प्रायपाठः ॥ ४ ॥
भा.टी.—जो स्वर्णमाक्षिक बाहर से देखने में स्निग्ध, गुरुभार, नीली
काली चमकयुक्त, तथा कसौटी में रगड़ने पर कुछ-कुछ स्वर्ण समान रेखा
खींचनेवाला कोण रहित, सोने के समान वर्णवाला हो उसे उत्तम स्वर्ण-
माक्षिक समझा जाता है ॥ ४ ॥
हेयसुवर्णमाक्षिकस्य लक्षणम्
खरं परं वै गुरुताविहीनं प्रवृत्तकोणं खरलोहकाभम् ।
प्रकीर्तितं तत्परिहेयमेव सुवर्णमाक्षीकमिहामयज्ञैः ॥ ५ ॥
भा.टी.—स्पर्श में खरदरा, अल्पभार, कोणोंवाला, खर तथा लोह की
आभावाला स्वर्णमाक्षिक औषधि-कार्य के लिए अग्राह्य समझना चाहिए ॥५॥
स्वर्णमाक्षिकशोधनस्य प्रयोजनम्
अशोधितं वाऽमृतमप्यशुद्धं निषेवितं माक्षिकमक्षिबाधाम् ।
मन्दानलं कुष्ठहलीमकादीन् कोष्ठानिलं वै जनयेन्नितान्तम् ॥ ६ ॥
माक्षिकशोधनप्रयोजनं अशोधितं वामृतमप्यशुद्धमित्यादिना । आहुश्च—
“मन्दानलत्वं बलहानिमुग्रां विष्टंभितां नेत्रगदान् सकुष्ठान् । मालां विधत्तेऽथि च
गण्डपूर्वां शुद्धयादिहीनं खलु माक्षिकन्तु” इति ॥ ६ ॥
भा.टी.—अशुद्ध स्वर्णमाक्षिक अथवा अशुद्ध और असम्यक् मारित स्वर्ण-
माक्षिक सेवन से नेत्रविकृति, मन्दाग्नि, कुष्ठ रोग, हलीमक रोग, कोष्ठ में वायु-
प्रकोप आदि विकार उत्पन्न होते हैं । अतः इसको शुद्ध करके ही भस्म करना
चाहिये ॥ ६ ॥