रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 527, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ें५०२ रसतरङ्गिणी
परं बलासगदजित् गणोऽय कफनाशकः ॥ ५० ॥
कफघ्नगणः—नागिनी ताम्बूलम् । बलासगदजित् कफरोगघ्न इत्यर्था ।
अत्र व्याधिभेदेन मारकभेषजभेदो लोहसर्वस्वादावनुसन्धेयो विस्तरभयान्न
नोक्तः । त्रिफलापुटनन्तु सर्वत्र प्रशस्तमेवेति ॥ ४६, ५० ॥
भा.टी.—रास्ना, कालीमिर्च, चव्य, पान, सोंठ, एरण्डमूल, पिप्पलीमूल,
तुलसी, अदरक, भारंगी, लाल आक के फूल, मूर्वा, संहजना की छाल,
बहेड़ा, ये सब औषधियाँ कफप्रकोप को शान्त करती हैं, अतः इनको कफना-
शकगण नाम से कहा गया है ॥ ४६-५० ॥
अथ लौहमारकगणे विशेषवक्तव्यम्
तत्तद्रोगघ्नभैषज्यैस्तत्तद्रोगापनुत्तये ।
यथालाभं पुटेत्कामं प्राणाचार्यो विचक्षणः ॥ ५१ ॥
पुटितस्यायसोऽभावे तत्तद्रोगघ्नभेषजैः ।
त्रिफलापुटितं लोहं सर्वत्र विनियोजयेत् ॥५२॥
भा.टी.—लोहभस्म को जिस-जिस रोग को नष्ट करने के लिए, उपयुक्त
भस्म बनाना हो, उस-उस रोग को नष्ट करनेवाली औषधियाँ जहाँ तक मिल
सकती हों लेकर उनके साथ लोह भस्म को घोटकर पुटपाक करना चाहिए ।
यदि कहीं तत्तद्-रोगनाशक औषधियाँ न मिल सकें तो केवल त्रिफलाकषाय में
सौ अथवा हजार पुट दी हुई लोहभस्म ही सर्वत्र काम में ला सकते हैं । ५१, ५२॥
अथ लौहस्य द्वितीयो मारणप्रकारः
निर्मलं त्वायसं तत्समं हिंगुलं कन्यकावारिणा निर्भरं पेषयेत् ।
घर्मसंशोधितञ्चाथ चूर्णीकृतं वारणाख्ये पुते सम्पुटस्थं पुटेत् ॥५३॥
स्वांगशीते पुनः खाब्धिसंख्यांशकं हिंगुलं मेलयेत् त्रैफलेनाम्भसा ।
भृङ्गवाराशथवा पेषयेदायसं पूर्ववद्वै पुटेत् वृत्तसंचक्रिकम् ॥ ५४॥
इत्थमेवायसं खान्धिसंख्यैः पुटैर्निश्चितं जायके रक्तपद्मप्रभम् ।
तीक्ष्णं कान्तकञ्चापि लोहद्वयं यात्यवश्यं मृतिं त्वाशु चात्युत्तमाम् ५५॥
अपरः प्रकारः हिङ्गुलकन्यकावारिभ्यां निर्वाणीयः तत्र प्रथमं लोहसमानं
दरदं परतश्च विंशांशकमिति कृत्वा चत्वारिंशत्पुटानि सन्ति देयानि । क्वचित्तु
“प्रक्षिपेद् द्वादशांशेन दरदं तीक्ष्णचूर्णकम् । मर्दयेत्कन्यकाद्रावैर्यामयुग्मं ततः
पुटेत् ॥ एवं सप्तपुटैर्मृत्युं लोहचूर्णमवाप्नुयात्” इत्युक्तम् । परमयं प्रकारो
नाति समीचीनः ॥ ५३-५५