रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 286, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ें२४४ रसतरङ्गिणी
अथ तालकादिविज्ञानीयो नाम एकादशस्तरङ्गः
अथ तालकस्य नामानि
हरितालं मतं तालं तालकं नटभूषणम् ।
नटमण्डनकञ्चापि मतं शैलूषभूषणम् ॥ १ ॥
विडालकं चित्रगन्धं पिञ्जरं वंशपत्रकम् ।
आलं पीतनकञ्चापि कथितं मल्लगन्धजम् ॥२॥
तालकं जायते यस्मान्मल्लगन्धकमिश्रणात् ।
तस्माद्भिषग्वरैरेतन्मल्लगन्धजमुच्यते ॥ ३ ॥
तालकनामानि तन्त्रे व्यवहार्थ्याणि । मल्लगन्धजमिति नवीननामकल्पने हेतु-
गर्भनिर्वचनमाह तालकं जायते यस्मादित्यादि । सोऽयं कृत्रिमो निर्माणप्रकारः
प्राचीनानुक्तोऽपि शिष्यबोधायोद्भावितः ॥ १-३ ॥
भा.टी.—हरिताल, ताल, तालक, नटभूषण, नटमण्डनक, शैलूषभूषण,
विडालक, चित्रगन्धक, पिञ्जर, वंशपत्रक, आल, पीतनक तथा मल्लगन्धज, ये
हरताल के नाम हैं । क्योंकि हरताल में संखिया और गन्धक का मिश्रण होता
है या इनके योग से बनाया जाता है । अतः हरताल को मल्ल ( संखिया )
गन्धज कहा जाता है ॥ १-३ ॥
तालकस्य द्वौ भेदौ
तालकं द्विविधं ख्यातं रससिद्धैः पुरातनैः ।
प्रथमं पत्रतालं स्याद् द्वितीयं पिण्डतालकम् ॥ ४ ॥
पुराने रसाचार्यों ने हरताल को दो प्रकार का माना है—१ प्रथम पत्रताल
या वर्की हरताल, २ दूसरा पिण्डहरताल ॥ ४ ॥
पत्रतालकस्य स्वरूपम्
सुवर्णवर्णं विमलं गुरु चापि महोज्ज्वलम् ।
तनुपत्राचितं स्निग्धं मतं तत्पत्रतालकम् ॥ ५ ॥
सुवर्णवर्णमिति पत्रतालकमुत्कृष्टं लक्षणतः ॥ ५ ॥
भा.टी.—वर्की हरताल स्वर्ण के समान, पीतरक्त मिश्रितवर्ण और साफ,
चमकीला भारी और चिकनां होता है। इसमें अनेक बारीक पत्र जुड़े हुए होते
हैं ॥ ५ ॥
पिण्डतालस्य स्वरूपम्
निष्प्रभं स्वल्पसत्त्वञ्च पत्रहीनं तथा लघु ।
विशेषतः पिण्डरूपं स्मृतं तत्पिण्डतालकम् ॥६॥