सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 157, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 157

चतुर्थस्तरङ्गः ११५
द्वितीयों निर्माणप्रकारः
भागैकं विमलं सिक्थं तैलन्तु शरभागिकम् ।
पूर्वोद्दिष्टविधानेन पचेद्रसविशारदः ॥ ६२ ॥
जायते नवनीताभं यामं दर्व्या प्रचालितम् ।
रसज्ञैः कीर्तितमिदं सिक्थतैलं द्वितीयकम् ॥ ६३ ॥
द्वितीयः प्रकारः—सिक्थस्यैको भागः, तिलतैलस्य पञ्च ॥ ६२–६३ ॥
भा. टी.—एक भाग मोम और पाँच भाग तिलतैल लेकर दोनों को
कड़ाही में पिघलाकर करछी से चलाते हुए मक्खन के सदृश गाढ़ा कर लें।
यह दूसरे प्रकार का सिक्थतैल कहा जाता है ॥ ६२–६३ ॥
अनयोः प्रयोगः
आद्यं तु शीतसमये ग्रीष्मर्तौ तु द्वितीयकम् ।
सिक्थतैलं मलहरप्रयोगेषु नियोजयेत् ॥ ६४ ॥
अत्राद्यं शीतर्तौ योज्यम् । द्वितीयं च ग्रीष्मर्तौ ॥ ६४ ॥
भा. टी.—पहिले ६ भाग तिलतैलवाले सिक्थतैल को शीत ऋतु में
बनाये जानेवाले मरहमों में और दूसरे पाँच भाग तिलतैलवाले सिक्थतैल को
ग्रीष्म ऋतु में बनाये जानेवाले मरहमों के काम में लाना चाहिए ॥ ६४ ॥
वक्तव्य—एलोपैथी में मरहमों को बनाने के लिये वैसलीन या वैजलीन काम
आती है। आयुर्वेद में इनके स्थान पर सिक्थतैल उपयोग में लाये जाते हैं।
अथ रसकर्पूरस्य निर्माणप्रकारः
[ गीतिका ]
पलसंमितं प्रयत्नाद् विमलीकृतं रसेशम् ।
सपलार्द्धकं पलैकं विमलं च गन्धकाम्लम् ॥ ६५ ॥
चषकोपमे विशुद्धं निदधीत काचपात्रे ।
विनिधाय काचपात्रं त्वयसस्त्रिपादिकायाम् ॥ ६६ ॥
ज्वलिते सुराप्रदीपे संशोषयेज्जलांशम् ।
अथ शोषिते तु चूर्णं त्ववतार्य वै प्रदीपात् ॥ ६७ ॥
समभागिकं च दद्याल्लवणं तु सैन्धवाख्यम् ।
परिमेल्य चूर्णमेतन्निदधीत काचकुप्याम् ॥ ६८ ॥
युगसङ्ख्यकैस्तु यामैः सिकताख्ययन्त्रसंस्थम् ।
विपचेदतिप्रयत्नात् रसतन्त्रकर्मविज्ञः ॥ ६९ ॥