रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)
Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary
सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 136, कुल 799 में से
संदर्भ में पढ़ें६४ रसतरङ्गिणी
द्वितीयः प्रकारः
रसोनभृंगराजाब्दचिञ्चिकानवसादरैः ।
भृशं संस्वेदितः सूतो नियतं नियतो भवेत् ॥८६॥
अस्याद्यः प्रकारः—अम्लिका चिञ्चा, नागिनी सर्पाक्षी, अब्दं मुस्तकम्,
कितवः धत्तूरः । नियतः निरस्तचाञ्चल्यः ॥ ८८-८६ ॥
भा. टी.—इमली, नाकुली ( नाई ), भृङ्गराज, बाँझ ककोड़ा, नागर-
मोथा तथा धतूरा इनके रस से दोलायन्त्र द्वारा स्वेदन करने पर पारद
चाञ्चल्यरहित हो जाता है ॥ ८८ ॥
लहसुन, भाँगरा, नागरमोथा, इमली तथा नौसादर इनके क्वाथ तथा
कल्क से अच्छी तरह स्वेदन करने से भी पारद नियमित हो जाता है ॥८६॥
तृतीयः प्रकारः
नियामकगणोद्दिष्टैः समस्तव्यस्तभेषजैः ।
पूर्वदर्शितमार्गेण भिषक् कुर्यान्नियामनम् ॥६०॥
तृतीयः प्रकारः—कल्केः क्वाथैर्वा इति कल्कपक्षे काञ्जिकैः स्वेदनम् ॥६०॥
भा.टी.—निम्नलिखित नियामकगण की सम्पूर्ण अथवा एक-एक औषधि के
रस या क्वाथ से पारद को स्वेदन करने से भी वह नियमित हो जाता है ॥ ६० ॥
रसस्य नियामको गणः
महाबला नागबला यमचिञ्चा पुनर्नवा ।
आखुपर्णी सहचरा वासिका काकमाचिका ॥६१॥
गोक्षुरः शरपुङ्खा च विष्णुक्रान्ता घनध्वनिः ।
मण्डूकपर्णी तुलसी बला च गिरिकर्णिका ॥६२॥
शतावरी शङ्खपुष्पी श्वेतार्कः कनकाह्वयः ।
चक्रमर्दः करञ्जश्च ब्रह्मदण्डी शिखण्डिनी ॥६३॥
गुडूची सैन्धवं पाठा मृगाक्षी सोमवल्लिका ।
नियामकगणो ह्येष प्रोक्तो रसविशारदैः ॥६४॥
नियामकगणः—महाबला सहदेवी, नागबला गाङ्गेरुकी, यमचिञ्चा अपक्वा
अम्लिका, सहचरा पीतझिण्टी, विष्णुक्रान्ता अपराजिता घनध्वनिः तण्डुली-
यकः, तुलसी कृष्णा ज्ञेया, गिरिकर्णिका कृष्णापराजिता, कनकाह्वयः धत्तूरः,
मृगाक्षी इन्द्रवारुणी, सोमवल्लिका मत्स्याक्षी । स्पष्टमन्यत् ॥ ६१-६४ ॥
भा.टी.—सहदेवी, गंगेरन, कच्ची इमली, पुनर्नवा, मूषाकानी, पियावांसा,