रामचन्द्रिका (महाकवि केशवदास - सविस्तार सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)
Ramachandrika of Mahakavi Keshavdas with Commentary
महाकवि केशवदास द्वारा
( २६२ ) रामचन्द्रिका-सटीक ।
गनहीकेमतवारे कैसोसाजहै ॥ अरिनगरीनप्रतिहोतहै अगम्या
गौनदुर्गननहिंकेशोदासदुर्गतिसी आजहै । देवताईदेखियतसुगढ़
निगठोईजीवो चिरु चिरु रामचन्द्रजाकोऐसोराजहै ॥ ४ ॥
टी०-याहूमें विरोधाभास है अनल ( निर्मल ) चरितनसों बैरिनको मलिन
करत हौ इत्यर्थः पर कहे उत्कृष्ट दार अर्थ लक्ष्मीजू । “राघवत्वे भवेत्सीता
रुक्मिणी कृष्णजन्मनीति पुराणात्।।” जा भूमिकौ शीशमें धरै हैं ताही पर फिरिबो
विरोध है गाय सदृश जे ब्राह्मण हैं तिनहूंको राखत हौ रक्षा करत अथवा गाय
औ ब्राह्मणनको राखत हौ औ राजसिंह कहे राजरूपी जे सिंह हैं तिनसों साथ
कहे मित्रता है तौ सिंहसों मित्रता औ गायकी रक्षा यह विरोध है ॥ ३ ॥ यामें
परिसंख्यालंकार है ग्रंथनमें लिख्यो है कि गाइ ब्राह्मणके बैरसों ऐसो पाप होत
है सुंदर वर्ण ( अक्षर ) कवितामें धरिबेको देवताई कहे देवताकी प्रतिमाही ठांकी
आदिकी गढ़नि सों गढ़ी देखियत है और कोऊ प्राणी नहीं गढ़चो जात अर्थ
ताडनाको नहीं प्राप्त होत ॥ ४ ॥
मू०-पितर । बैठेएकछत्रतरछाँहसबछितिप रसूरकुलकलश
सुराहुहितमतिहौ । त्यक्तबामलोचनकहतसबकेशोदासबिद्य
मानलोचनद्वैदेखियतुअतिहौ ॥ अकरकहावतधनुषधरेदेखि-
यतुपरमकृपालुपैकृपाणकरपतिहौ । चिरुचिरुराजकरोराजा-
रामचंद्रसबलोककहैंनरदेवदेवदेवगतिहौ ॥५॥ अग्नि । चित्र-
हीमें आजवर्णसंकरविलोकीयतुव्याहहीमेंनारिनकेगारिनसों-
काजहै । ध्वजैकंपयोगीनिशिचक्रैहैबियोगीद्विजराजमित्रद्वेषी
एकजलदसमाजहै । मेघैतोगगनपरगाजतनगरघेरिअपयश
डरयशहीको लोभआजहै । दुःखहीकोखंडनहैमंडनसकल-
जगचिरुचिरुराजकरैजाकोऐसोराजहै ॥ ६ ॥
टी०-यामें विरोधाभास है बिरोधपक्ष राहु ( ग्रह ) अविरोध सुराहु कहे
मार्ग त्यक्त कहे त्यागे वामलोचन औ वाम कहे कुटिल लोचन अर्थ काहूसों
वंशोचन करि नहीं ताकत विद्यमान प्रत्यक्ष अकर कहे दंडरहित अर्थ
सप्तविंशप्रकाशः २७. ( २६३ )
काहूको तुम दंड द्रव्य नहीं देते कृपाण जो करवाल है सो है करमें हाथमें
जिनके ॥ ५ ॥ यामें परिसंख्या है वर्ण जे अरुणादि हैं तिनको संकर मिलाइबो
द्विजराज (चन्द्रमा) मित्र (सूर्य) जाको राज सकल जगको मंडन (भूषण)
है ऐसे जे तुम हौ ते चिरु चिरु कहे बहु काल पर्यंत राज करौ ॥ ६ ॥
मू०-वायु । राजारामचंद्रतुमराजहुसुयशजाकोभूतलकेआ-
सपाससागरकोपाससो। सागरमेंबड़भागबेषशेषनागजूकोजैपै
सुखदानिसोईबिष्णुकोनिवाससो ॥ बिष्णुजूमेंभूरिभावभाव-
कोप्रभावजैसेसोभवजूकेभालमेंबिभूतिकोविलाससो । भूतिमा-
हचंद्रमासोचंद्रमेंसुधाकोअंशुअंशुनिमेंकेशोदासचंद्रिकाप्रका-
शसो ॥७॥ देवगण। राजारामचंद्रतुमराजकरोसबकालदीरघ-
दुसहदुखदीननकोदारिये । केशोदासमित्रदोषमंत्रदोषब्रह्मदोष
देवदोषराजदोषदेशतेनिवारिये ॥कलहकृतघ्नमहिमंडलकेवरि-
बंडपाखंडअखंड खंडखंडकरिडारिये। वंचककठोरठेलिकीजै-
बाटआटझूठपाठकंठ पाठकारीकाठमाहिंमारिये॥८॥ऋषिगण।
भोगभारभागभारकेशवविभूतिभारभूमिभारभूरिअभिषेकनके
जलसे।दानभारगानभार सकलसयानभारघनभारधर्मभारअ-
क्षतअमलसे॥ जयभारयशभारराजभारराजतैहरामशिरआशि-
षअशेषमंत्रबलसे । देशदेश यत्रतत्रदेखिदेखितेहिदुखफाटतहैं
दुष्टनकेशीशदाह्योफलसे ॥ ९ ॥
टी०-पास कहे फांस अंशु (किरणि) ॥ ७ ॥ दारिये कहे नाश करत हौ
वंचक (ठग) कठोर (निर्दय) झूठरूपी जो पाठहै ताके जे कंठपाठकारी हैं अर्थ
जे गूढ़ही कहौ करत हैं विभूति (ऐश्वर्य) ॥ ८ ॥ ९ ॥
मू०-केशव-विजयाछंद ॥ जाइनहींकरतूतिकहीसबश्री
सविताकविताकरिहारो । याहीतेकेशवदासअशीषपढ़ैअपनो
करिनेकुनिहारो।कीरतिदेवनिकीदुलहीयशदूलहश्रीरघुनाथति-
र