रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 323, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें२६४ रघुवंशमहाकाव्ये
त्यभिसन्धिः सर्वानन्दोजेनेन त्वन्निबन्धन इत्युद्घाटितम् । अंतस्त्वां समष्टिरूपां
हरता अत एव अकरणाविमुखेन कृपाशून्येन मृत्युना मे मत्त्सम्बन्धि किं वस्तु न
हृतं वद । सर्वमपि हृतमित्यर्थः ।
भाषार्थ—हे प्रिये ! तुम्हीं मेरी धर्मपत्नी सम्मति देने वाला मंत्री एकान्त
की सखी और गान आदि ललित कलाओं के प्रयोग में प्रिय शिष्या थी । तुम्हीं
कहो तुमको हरण करते हुए निर्दय मृत्यु ने मेरा क्या नहीं छीन लिया ? अर्थात्
मृत्यु ने आज मेरा सर्वस्व हरण कर लिया ॥ ६७ ॥
मदिराक्षि मदाननार्पितं मधु पीत्वा रसवत्कथं नु मे ।
अनुपास्यसि बाष्पदूषितं परलोकोपनतं जलाञ्जलिम् ॥ ६८ ॥
अन्वयः—हे मदिराक्षि ! मदाननार्पितं रसवत् मधु पीत्वा त्वं परलोकोपनतं
मे बाष्पदूषितं जलाञ्जलि कथं नु अनुपास्यसि ।
मदिरेति । माद्यत्यनयेति मदिरा लोकप्रसिद्धा । तथापि नार्यो मदिरलोचनाः
इत्यादिप्रयोगदर्शनान्माद्यत्यामिति मदिरे अक्षिणी अस्यास्तत्संबुद्धौहे मदिराक्षि
मत्तलोचने ! मदाननेनार्पितं रसवत्स्वादुतरं मधु मद्यं पीत्वा बाष्पदूषितमश्रुतप्तं
परलोकोपनतं परलोकप्राप्तं मे जलाञ्जलि तिलोदकाञ्जलि कथं त्वननन्तरं पास्यसि।
तदनन्तरमिदमयुक्तमित्यर्थः । तथाह भट्टमल्लः—'अनुपसानं हिमजलं यवगो-
धूमनिर्मिते । दध्नि मद्ये द्राक्षे पिष्टे पिष्टमयेऽपि च ।' इति तच्चेहैव इदं
लोकान्तरोपयोगि चेत्यायुर्वेदविरोध तत्कथमनुपास्यसीति भावः ।
भाषार्थ—हे मदिराक्षि प्रिये ! पहले मेरे मुख से प्रेम पूर्वक दिये हुए
स्वादिष्टमद्यको पीकर बाद में अब तुम मेरी आंसुओं से दूषित परलोक में प्राप्त
तिलाञ्जलि को कैसे पीओगी ॥ ६८ ॥
विभवेऽपि सति त्वया विना सुखमेतावदजस्य गण्यताम् ।
अहृतस्य विलोभनान्तरैर्मम सर्वे विषयास्त्वदाश्रयाः ॥ ६९ ॥
अन्वयः—विभवे सति अपि त्वया विना अजस्य एतावत् एव सुखं जनैः
गण्यतां विलोभनान्तरैः अहृतस्य मम सर्वे विषया त्वदाश्रयाः सन्ति ।
विभव इति । विभवे ऐश्वर्ये सत्यपि त्वया विनाऽजस्यैतावदेव सुखं गण्यताम्
यावत्त्वया सह भुक्तं ततोऽन्यत्र किंचिद्भवष्यतीत्यर्थः । कुतः विलोभनान्तरैर्विषया
न्तरहृतस्यानाकृष्टस्य मम सर्वे विषया भोगादयस्त्वदाश्रयास्त्वदधीनाः । त्वां विना
मे न किंचिद्रोचत इत्यर्थः ।
भाषार्थ—हे प्रिये ! इतना ऐश्वर्य होने पर भी तुम्हारे बिना अज का सारा